Innovatieve en bewezen effectieve onderwijsproducten zijn nodig voor goede zorg en ondersteuning aan kwetsbare ouderen en mensen met dementie. Hoe zien deze innovaties er uit en hoe zorg je dat ze ook daadwerkelijk in het onderwijs worden opgenomen?

Een derdejaars student verpleegkunde komt tijdens haar stage over de vloer bij het echtpaar De Vries. Mevrouw De Vries heeft de ziekte van Alzheimer en is de nacht daarvoor door de politie thuisgebracht, omdat ze in haar pyjama over straat dwaalde. Maar er is geen plek in het verpleeghuis en ook is er geen geld voor dag- en nachthulp. De student staat machteloos. Ime Dekker, docent verpleegkunde, trainer sociale vaardigheden en coach bij ROC Mondriaan, vertelt dat dit één van de vele schrijnende situaties is die zich momenteel voordoen in de ouderenzorg. Volgens hem kan het opleiden, bij- en nascholen van (toekomstige) professionals en informele zorgverleners veel slimmer en effectiever, door theorie en praktijk beter op elkaar af te stemmen. Innovatieve en bewezen effectieve onderwijsproducten zijn nodig voor goede zorg en ondersteuning aan kwetsbare ouderen en mensen met dementie.

Innovatieve en bewezen effectieve onderwijsproducten zijn nodig voor goede zorg en ondersteuning aan kwetsbare ouderen en mensen met dementie. Tijdens de bijeenkomst onderwijsinnovaties voor ouderenzorg, 5 april bespraken stakeholders uit het onderwijsveld nieuwe onderwijsinnovaties uit ZonMw-onderzoeksprojecten.  In deze publicatie vindt u een greep van de resultaten die voorbij kwamen.

‘Door studenten al vroeg in de schoolperiode te laten meelopen met professionals, met elkaar en met ouderen, zorg je op termijn voor betere samenwerking op verschillende niveaus.’
sfeerbeeld van 4 vrouwen tijdens de bijeenkomst

Beter leren omgaan met de complexe wereld achter informele zorg bij dementie

Steeds meer mensen met dementie blijven thuiswonen. Dit betekent dat er bij langdurige en complexe zorgvragen steeds vaker en intensiever beroep wordt gedaan op informele zorg. Toch wordt er nog te makkelijk over gesproken volgens Ellen Witteveen, docent en onderzoeker bij het Kenniscentrum Sociale Innovatie van de Hogeschool Utrecht. De e-learning ‘Informele zorg rond mensen met dementie’ maakt (toekomstige) professionals bewuster van de complexe wereld achter informele zorg bij dementie.

Welke kennis, vaardigheden en houding hebben (toekomstige) sociale professionals nodig om goed te kunnen samenwerken met andere professionals en met mantelzorgers van mensen met dementie? Deze vraag stond centraal bij de ontwikkeling van de e-learning, die bedoeld is voor studenten en professionals die op mbo- of hbo-niveau een opleiding volgen of werkzaam zijn in de sector zorg en welzijn. ‘Uitgangspunt voor de ontwikkeling van de e-learning was het competentieprofiel en de 5 taakgebieden van de sociale professional, namelijk: vinden, herkennen, versterken, verlichten en verbinden’, legt Witteveen uit. ‘Deze taakgebieden zijn gekoppeld aan 5 belangrijke thema’s op het gebied van informele zorg, waaronder de gevolgen van dementie op de naasten, het samenwerken met de mantelzorger, het ondersteunen en versterken van het sociale netwerk, het kennen en gebruiken van de sociale kaart en interdisciplinair samenwerken.’ 

Lees meer over dit project
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Dit is vervolgens uitgewerkt in opdrachten op mbo- en hbo-niveau. Witteveen: ‘Om de e-learning zo laagdrempelig mogelijk te maken, begint elke opdracht met een overzicht van de thema’s en kerntaken waar het over gaat, welke competenties worden geoefend en in welke onderwijswerkvorm dat gebeurt. Ook wordt vermeld of de opdracht alleen of in een groepje moet worden uitgevoerd en hoeveel tijd daarvoor nodig is.’ Daarnaast zijn er hulpmiddelen beschikbaar om de opdrachten goed uit te voeren, zoals een begrippenlijst, een lijst met relevante video’s, een lijst met kernliteratuur over informele zorg en een toolbox.

Verschil maken

‘Door mensen met dementie langer thuis te laten wonen, doet de overheid een groot beroep op mantelzorgers en vrijwilligers. Hoewel ik daarin geloof, moeten sociale professionals wel leren omgaan met complexe vraagstukken op het gebied van informele zorg’, legt Witteveen uit. Ze merkt overigens dat niet alleen studenten, maar ook docenten nog weinig weten over informele zorg. ‘Met de e-learning geven wij docenten de scope van de competenties die studenten moeten oefenen. Denk hierbij aan het herkennen van mantelzorgstress en ontspoorde mantelzorg of ondersteuning bieden bij het combineren van werk en de zorg voor een naaste met dementie. In dat soort situaties moet een sociaal werker echt een verschil kunnen maken, door goede begeleiding en ondersteuning te bieden. Deze e-learning geeft daar de handvatten voor.’ Studenten en docenten zijn enthousiast over de e-learning, die voor iedereen gratis te volgen is via www.e-learninginformelezorg.nl. Ook professionals maken er gebruik van. ‘Ik hoor vanuit de praktijk vaak terug dat mensen die al jaren in de zorg en welzijn werken vooral de lijst met kernliteratuur, de begrippenlijst en de de toolbox gebruiken, maar wat minder opdrachten maken. Daar is niks mis mee. Iedereen kan de elementen die voor hem of haar relevant zijn er uit pikken.’

Breed uitzetten

Binnen de Hogeschool Utrecht heeft de e-learning inmiddels een plek gekregen in het curriculum en ook vanuit andere onderwijsinstellingen is er serieuze interesse. En de 6 praktijkorganisaties die meewerkten aan het project gebruiken de e-learning in interne trainingen en bijeenkomsten. Toch lijkt de implementatie daar te stokken. ‘Hoewel we er alles aan doen om ons eigen netwerk alert te maken op de e-learning, blijkt veel breder uitzetten toch ingewikkeld te zijn’, aldus Witteveen. Ook het actueel houden van de e-learning is een uitdaging. ‘Dit doen we nu nog zelf, maar het is een tijdrovende klus omdat er ontzettend veel gebeurt in de wereld van dementie en ouderenzorg. Op termijn is er een oplossing nodig om de site te actualiseren, zodat we de kwaliteit van het product kunnen blijven garanderen’, aldus Witteveen.

‘Zorginstellingen zijn ook erg actief met bij- en nascholing. Je kan een win-win situatie creëren door professionals en studenten samen te laten leren op de werkvloer.’

Onderzoekers bespreken de resultaten

Dementievriendelijk

Dankzij de e-learning ‘Mbo-studenten dementievriendelijk’ leren studenten al tijdens hun opleiding hoe ze het beste kunnen omgaan met mensen met dementie. De studenten volgen de module, die bestaat uit praktische vragen en opdrachten op basis van herkenbare filmpjes uit het dagelijks leven, op hun stageplek. Er is daardoor ook een spin-off naar de praktijk ontstaan.

‘Een student zei naar aanleiding van de e-learning dat het belangrijk is om ‘de mens te blijven zien’. Een prachtige uitspraak, die bovendien precies samenvat waar het om gaat.’

Mieke Hollander, directeur Zorg4Effect

portret mieke hollander

Interprofessionele samenwerking

De bijscholing ‘Proactieve, integrale ouderenzorg in de eerste lijn’ richt zich op betere samenwerking tussen zorg- en welzijnsprofessionals in de wijk. Op basis van bijeenkomsten, online opdrachten en shadowing (een dag meelopen met een andere professional) leren professionals hoe belangrijk het is om elkaar op te zoeken voor betere interprofessionele samenwerking. 

‘Met deze scholing laten we het nut van interprofessionele samenwerking zien, om daarmee een gedragsverandering teweeg te brengen. Dat bleek het geval: na vier maanden hadden de professionals meer en beter contact met elkaar.’

Jeroen Dikken, hoofddocent Verpleegkunde (Haagse Hogeschool)

Veilig ouder worden

In dit project zijn samen met ouderen en professionals 3 onderwijsmodules op hbo-niveau ontwikkeld, die gaan over kwetsbare ouderen met een groot risico op vallen (fysieke veiligheid), het verminderen van eenzaamheid (sociale veiligheid) en een dementievriendelijke woonomgeving (mentale, sociale en fysieke veiligheid). De modules zijn een combinatie van online leren en face-to-face contact met de doelgroep.

‘In praktisch onderwijs is het belangrijk om studenten al vanaf dag één met ouderen op pad te sturen.’

Marian Adriaansen, lector Innovatie in de Care (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen)

Gepersonaliseerde dagbesteding

Na een scholing worden studenten als buddy gekoppeld aan iemand met beginnende dementie die nog thuis woont. Zij brengen wekelijks een paar uur met elkaar door. Voorzichtige conclusies zijn dat de kwaliteit van leven van degene met dementie verbetert en dat de vitaliteit van mantelzorgers toeneemt. 

‘Het vertalen van de theorie naar de vaak weerbarstige en complexe praktijk heeft een behoorlijke impact op de studenten gehad’

Gerda Andringa, assistent professor in Cognitive Science (University College Roosevelt) 

‘Ga uit van ervaringsgericht werken. Laat de student de interventie zelf in de praktijk toepassen en ervaren. Het gaat om leren én doen tegelijk.’

En nu... de praktijk!

Het ontwikkelen van innovatieve onderwijsproducten zorgt voor een belangrijke impuls aan de vernieuwing van het mbo-, hbo- en wetenschappelijk onderwijs op het gebied van zorg, welzijn én wonen. Hoewel deze onderwijsinnovaties effectief zijn in het verbeteren van de kennis en vaardigheden van (toekomstige) professionals, blijkt het vaak lastig te zijn om ze in te bedden in de praktijk. Hoe zorg je er voor dat een mooi onderwijsproduct verder wordt verspreid? 

Lees enkele praktische aanbevelingen
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Het inbedden van nieuwe onderwijsontwikkelingen in het curriculum is de beste vorm van implementatie. Dit blijkt een uitdaging, omdat er over het algemeen weinig ruimte is voor experimenten en innovaties. Een alternatief is het aanbieden via keuzevakken of minoren.
  • Kiezen uit de verschillende onderdelen van een innovatie moet ook mogelijk zijn. Gebleken is dat onderwijsorganisaties de mogelijkheid willen om zelf datgene wat zij nodig hebben uit het aanbod te pikken.
  • Een bewezen effectieve onderwijsinnovatie zal over het algemeen gemakkelijker worden geïmplementeerd. Maak daarom de positieve effecten aantoonbaar met een effectmeting.
  • Maak de onderwijsinnovatie breed toepasbaar met doorontwikkeling naar verschillende domeinen in de zorg. Laat ook altijd duidelijk zien wat de training of cursus oplevert voor de deelnemers (‘what’s in it for me’).
  • Soms blijkt het een uitdaging te zijn om een bepaalde doelgroep te bereiken. Het betrekken van een sleutelfiguur blijkt dan de juiste strategie om deze mensen te bereiken. Waar ‘scholing’ vaak te zwaar klinkt, werkt eerst praten in de eigen, veilige groep vaak beter. Dit blijkt voornamelijk te spelen bij mensen met een migrantenachtergrond.
  • Het lukt niet altijd om de ontwikkelaars, zoals een hogeschool, mbo-instelling of zorgorganisatie, de cursus of training in beheer te laten nemen. Het is goed om dan na te denken over andere mogelijkheden, bijvoorbeeld het overdragen van kennis via train-de-trainer.
  • Beperk je niet alleen tot een training of cursus, maar maak het breder door bijvoorbeeld een toolbox te ontwikkelen waar de training of cursus een onderdeel is.
‘Maak een vertaalslag van papier naar praktijk. Er is verschil tussen de (mooie) beleidsmatige, papieren werkelijkheid en de échte werkelijkheid in de praktijk. De laatste is vaak weerbarstig.’
zaal met mensen, in het midden vrouw met microfoon
Vrouw in zaal met microfoon
vrouw in publiek met microfoon
man met microfoon
mensen in gesprek tijdens koffie

Meer informatie

Nieuwsgierig naar de onderwijsprojecten van het Nationaal Programma Ouderenzorg/Memorabel, die onlangs zijn afgerond? Bekijk hier de resultaten van alle projecten.

ZonMw stimuleert de samenwerking met het onderwijs om nieuwe inzichten naar de praktijk te brengen. Kijk voor meer informatie op onze pagina Onderwijs.

Colofon Interview D-taled.nl: Dieuwke de Boer, Fotografie Sannaz Moghaddam

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website