Medicijnen dragen bij aan het herstel van mensen met een psychiatrische aandoening. En aan hun kwaliteit van leven. Helaas lukt het niet altijd om medicijnen goed in te nemen. Het gevolg: terugval of zelfs een crisis. Met een signaal vanuit de apotheek kunnen hulpverleners tijdig met de cliënt in gesprek.

Het project Signaleren en Melden door Apothekers van Niet-Opgehaalde Medicatie voor mensen met een Ernstige Psychiatrische Aandoening (SMANOM-EPA) ontving op 5 oktober 2017 een ZonMw Parel. Dat gebeurde op de landelijke bijeenkomst ‘De stand in het land - Aanpak voor personen met verward gedrag’, georganiseerd door het Schakelteam Personen met Verward Gedrag en ZonMw. Begin 2018 start een proefimplementatie van het signaleringssysteem bij Amsterdamse apotheken, waarna het bij gebleken succes beschikbaar komt voor heel Nederland. Er zijn nauwe contacten met Service-apotheken en BENU-apotheken, die een landelijk netwerk hebben. Ook de WSO, de wetenschappelijke sectie van openbaar apothekers van brancheorganisatie KNMP, is betrokken. Marcel Kooij wil zich als WSO-bestuurslid inzetten om de aanpak op te nemen in de landelijke standaarden.

‘Als ik mijn medicijnen langere tijd niet inneem, kan ik hyperactief worden en ben ik sneller geïrriteerd. In het ergste geval raak ik ook echt ontregeld.’ Vorig jaar ging het nog mis, vertelt Emma Boeren*, die al een paar jaar weet dat ze een bipolaire stoornis heeft. Ze raakte even de weg kwijt en een opname was onvermijdelijk. Je zou denken: neem die medicijnen toch gewoon! Maar zo simpel is het niet, aldus Boeren, die in het dagelijks leven ervaringsdeskundige is bij GGZ inGeest. ‘Het probleem is dat mijn medicijnen helaas nogal wat bijwerkingen hebben. Ze kunnen je emoties helemaal afvlakken, je voelt je dan een zombie… Ik heb het nodig, maar eigenlijk is die medicatie dus allesbehalve fijn.’

Lastig in te passen

Esther Kok van Cliëntenbelang Amsterdam vindt het een herkenbaar verhaal. ‘Voor mensen met een psychiatrische aandoening is het gebruiken van medicijnen vaak belangrijk, maar het vergt ook veel om ze goed in te nemen. De bijwerkingen kunnen heftig zijn, en je moet het gebruik inpassen in je dagelijks ritme.’ Volgens Kok is een goede relatie met de therapeut cruciaal.

‘Als de therapeut echt met je overlegt over de behandeling, kun je veel beter beslissingen nemen over medicijngebruik’

Ook apotheker Marcel Kooij loopt er dagelijks tegenaan dat mensen hun medicijnen niet innemen zoals bedoeld. Dat verbaast hem overigens niets: ‘Uit onderzoek blijkt dat er 771 verschillende factoren zijn die het gebruik kunnen beïnvloeden. Zo is het doseerschema vaak ingewikkeld of moeilijk vol te houden. Drie keer per dag en om de acht uur; zoiets moet je elke dag weer goed inplannen. Mensen zien vaak op tegen de bijwerkingen of hebben geen vertrouwen in de positieve effecten. En soms voelen ze zich langere tijd goed en denken: waarom heb ik dat middel nog nodig?‘

Signaal voor een gesprek

Vanuit de Amsterdamse apothekersvereniging FBA doet Kooij doet mee met een ZonMw-project dat hier wat aan wil doen. ‘Het probleem begint vaak als mensen hun medicijnen niet ophalen. Als apotheker signaleer je zoiets in je systeem, en dat is een goede aanleiding om de arts te bellen. Dat gebeurt nu soms ook, maar niet structureel.’ In het project wordt een geautomatiseerde signaalfunctie toegevoegd aan het informatiesysteem van de apotheek. Het systeem geeft een signaal zodra een bepaalde termijn wordt overschreden, waarna de apotheker meteen contact opneemt met de psychiater. Kooij: ‘De apotheker heeft al de wettelijke mogelijkheid om met een arts de farmacotherapeutische behandeling van een cliënt te bespreken. Nu wordt deze feedback-loop meer geprotocolleerd en geautomatiseerd. De arts kan vervolgens met de cliënt in gesprek. Niet met het vermanende vingertje, zo van: gij zult uw medicijnen innemen! Maar meer: wat zit er achter? Wat is de reden?’

Samen crises voorkomen

Projectleider Steve Lauriks van GGD Amsterdam is als onderzoeker betrokken bij het project. ‘Het bijzondere is dat er groepen om de tafel zitten die normaal gesproken op dit terrein niet met elkaar samenwerken: politie, GGD, GGz, apothekers, en de cliënten natuurlijk. Iedereen praat mee over hoe het systeem vorm moet krijgen. En we hebben allemaal hetzelfde doel: zorgen dat het herstel van de cliënt niet onderbroken wordt door een crisis en alles wat daarbij komt kijken. We gaan dat ook concreet meten, met behulp van anonieme registratiedata. Vermindert het aantal crises? Zijn er minder spoedinterventies nodig? Daalt het aantal opnamen?’

Puzzeltocht voor cliënt en hulpverlener

Als zorgverlener is Marcel Kooij al tevreden als hij bij één cliënt een crisis kan voorkomen. ‘Maar als deelnemer aan dit project ben ik het pas als het gros van de Amsterdamse apotheken dit systeem draait en het standaardzorg is geworden.’ Voor Esther Kok is het vooral belangrijk dat de cliënt beter wordt gehoord. ‘Hij of zij weet wat het beste werkt. Dus ook als het gaat om medicijngebruik. Bespreek steeds samen het schema, zodat je als therapeut ook inziet waarom je cliënt de medicijnen wel of niet goed gebruikt. Als je samen een goede oplossing vindt, kan medicatie ook echt bijdragen aan een betere kwaliteit van leven.’ Emma Boeren kan dat alleen maar onderstrepen.

‘Blijf als hulpverlener in gesprek met je cliënt. Vooral in het begin, als iemand nog niet goed ingesteld is en je nog niet weet wat de voor- en nadelen zijn. Dat is echt een puzzeltocht, voor de cliënt én voor de hulpverlener.’

*De gebruikte naam is om privacyredenen gefingeerd.

Redactie: Marc van Bijsterveldt, eindredactie: ZonMw, fotografie: Sannaz Photography

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website