‘Bestaanszekerheid is het kunnen nadenken over de dag van morgen, en niet alleen maar bezig hoeven zijn met wat vandaag nodig is om te overleven.’ Dat zegt Jet Bussemaker in de podcast over dit thema in de reeks #BewegingInKwetsbaarheid. ‘Bestaanszekerheid’ was het onderwerp van de derde talkshow van 25 maart 2021.

We vroegen tafelgasten Frank van der Schee, Ralf Embrechts en Catelijne Akkermans om een nader commentaar. Hoe zorgen we ervoor dat mensen in kwetsbare posities weer echt kunnen aansluiten?

Frank van de Schee, Catelijne Akkermans en Ralph Embrechts

Voor iemand die tien jaar dakloos is geweest, is het wel een mooie plek om per telefoon geïnterviewd te worden: tussen de verhuisdozen. Frank van der Schee neemt op in zijn nieuwe woning, de sleutel heeft hij net. Als ervaringsdeskundige behartigt hij de belangen van daklozen. Dat is volgens hem nog altijd hard nodig. Er schort veel aan de systemen en mensen raken niet zelden gemangeld tussen de ambtelijke molens. ‘Neem alleen al de regiobinding. Laatst won een dakloze vrouw een geding tegen de gemeente Amsterdam. Ze verbleef buiten de stad, maar in het verzorgingsgebied. Toch had de stad haar uitkering teruggevorderd. Ze moest er zelf voor naar de rechter stappen, terwijl Amsterdam gewoon een centrumgemeente is.’ Voor Van der Schee is het duidelijk: gemeenten knijpen vooral op de zwakste groepen om hun begroting sluitend te krijgen. ‘Daklozen zijn nog veel te makkelijk te piepelen.’

Verder in de put

In de talkshow sprak hij er staatssecretaris Paul Blokhuis op aan. De rijksoverheid moet meer de regie pakken, zo stelde Van der Schee. Wat hem betreft leidt de lokale beleidsvrijheid tot rechtsonzekerheid, met grote verschillen tussen gemeenten. Hij pleit niet voor centralisering, licht hij toe, maar wel voor meer controle op de manier waarop gemeenten hun verantwoordelijkheden in het sociaal domein invullen. Zodat er minder willekeur is. Catelijne Akkermans herkent het beeld uit haar actieonderzoek. ‘Er gaat vanuit allerlei goede bedoelingen van alles mis en systemen duwen mensen soms steeds verder in de put. Neem de vrouw die na huiselijk geweld met haar kind bij haar broer intrekt. Alles beter dan de maatschappelijke opvang. Maar de belastingdienst beschouwt broer en zus als toeslagenpartners. Het gevolg: de vrouw houdt van haar inkomen maar een paar honderd euro over. Een regelrechte armoedeval.’

Van mens tot mens

Iedereen wil ‘maatwerk’, maar onder de huidige regeldrift wordt dat heel moeilijk, aldus Akkermans. Veel burgers zijn het vertrouwen in de overheid kwijt, juist doordat die overheid mensen met wantrouwen benadert. Werken vanuit vertrouwen is voor haar de sleutel, met hooguit een marginale toets op de rechtmatigheid. En veel meer intercollegiale toetsing, zoals ze het noemt. ‘Om in aanmerking te komen voor bepaalde regelingen moeten mensen hun verhaal steeds opnieuw vertellen. Maar als je weet dat iemand een bepaalde toeslag krijgt, hoef je de situatie voor een volgende regeling echt niet stuk te checken.’ Ook Ralf Embrechts vindt ‘vertrouwen’ een sleutelterm. Hij vertelt over het ‘Tilburgs Vertrouwensexperiment’, waarin de benadering van mens tot mens centraal stond. ‘Als iemand bij de sociale dienst aanklopt, is de eerste post die hij krijgt een uitnodiging voor een meldingsgesprek. Ik zeg: voer een kénnismakingsgesprek, en ga samen op zoek naar oplossingen.’

Weer op pad gaan

Vertrouwen loont, en vaak ook letterlijk. Dat blijkt volgens Embrechts uit het experiment. Er deden 800 mensen mee in vier groepen. In de ene groep golden minder regels, de tweede kreeg meer begeleiding, in de derde groep mochten deelnemers meer bijverdiensten houden. Bij de vierde groep veranderde niets. De vertrouwensaanpak werkt, zegt Embrechts. Niet alleen werd de arbeidsparticipatie groter, ook welbevinden en gezondheid verbeterden. ’Gehoord en gezien worden als mens prikkelt je om zelf regie te pakken. Deelnemers gingen weer op pad om iets van hun leven te maken. Ze kwamen zelfs aantoonbaar minder bij de dokter.’ Van alle mensen met een uitkering is het voor 5 procent allemaal te ingewikkeld – waardoor ze ‘fouten’ maken – en pleegt nog eens 5 procent fraude, vervolgt hij. ‘De rest komt gewoon iets vragen waarvoor we in Nederland een sociaal stelsel hebben bedacht, dat in de praktijk dikwijls eerder asociaal is. De toeslagenaffaire heeft heel duidelijk gemaakt wat er gebeurt als je vanuit die 5 procent fraudeurs extrapoleert naar de hele groep.’

Schaarste anders verdelen

Daarmee zijn we weer terug bij het mechanisme van blaming the victim, waarop Van der Schee tijdens de talkshow wees. Toen hij dakloos werd, was wantrouwen onmiddellijk zijn deel. ‘Je wordt behandeld als een minkukel die ook zijn hersens in zijn laatste woning heeft laten liggen. Je denkt: ik zal het er wel naar gemaakt hebben!’ Volgens Ven der Schee is het belangrijk meer ervaringsdeskundigen in te zetten bij de gemeente. ‘Misschien niet per se achter het loket, maar wel in de scholing van medewerkers.’ Embrechts pleit voor het wegnemen van perverse prikkels in de systemen, zodat – bijvoorbeeld – mensen in de bijstand kunnen bijverdienen. ‘Nu loont het voor alle betrokkenen welbeschouwd het meest dat mensen op de bank blijven zitten. Terwijl 95 procent, dus iedereen die niet fraudeert, het liefst gewoon op een of andere manier van waarde wil zijn.’ Akkermans ziet nog veel stil leed bij wat wel de ‘werkende armen’ heten: mensen die met een voltijds baan toch niet rondkomen. ‘Minder flexibilisering, een hoger minimumloon, nadenken over een basisinkomen. Waar we ook voor kiezen, laten we er een politiek en maatschappelijk debat over voeren. Dus over de consequenties van de manier waarop we de schaarste nu verdelen.’

Meer horen over de betekenis van bestaanszekerheid? Nieuwsgierig naar wat er nodig is om mensen een veilige plek te geven, zodat ze hun leven weer zelf kunnen vormgeven?

Personalia

•    Frank van der Schee, vertegenwoordiger Werkplaats COMO
•    Ralf Embrechts, directeur-buurman MOM Tilburg
•    Catelijne Akkermans, verricht en begeleidt actieonderzoek in het sociaal domein. Zij publiceerde onder andere over dak- en thuislozen, huisuitzettingen van gezinnen en schuldhulpverlening en is verbonden aan Stichting Eropaf!

Meer over Beweging in kwetsbaarheid

Van januari tot en met juni 2021 besteedden ZonMw, VNG en Impuls Werkplaats onder de noemer Beweging in kwetsbaarheid’ aandacht aan verschillende thema’s die bijdragen aan een meer inclusieve samenleving met passende zorg en ondersteuning voor (psychisch) kwetsbare mensen. Met een maandelijkse talkshow, podcasts en publicaties.

Colofon tekst Marc van Bijsterveldt, portretten aangeleverd door de geïnterviewden

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website