Na een periode van 5 jaar stopt Jeroen Geurts als voorzitter ZonMw en bestuurslid NWO. Hoe kijkt hij terug op de afgelopen jaren? En welke boodschap geeft hij mee voor de toekomst aan iedereen met wie hij heeft samengewerkt?

Als hersenonderzoeker wéét Jeroen Geurts dat het niet de losse kwabben zijn die ons brein doen functioneren, maar de samenhang daartussen. Zo heeft hij ook als bestuurder steeds geprobeerd om mensen bij elkaar te brengen en te houden. ‘We gaan een tijdperk in van complexe maatschappelijke problemen. Om die te snappen heb je al je partners nodig.’

‘Ik heb als voorzitter van ZonMw nooit de neiging gehad om als een olifant in de porseleinkast alles om te willen gooien. Veel ging er al goed, of in elk geval goed genoeg. Maar als bestuurder heb ik er wel een paar dingen uitgepikt die echt anders moesten. Dat waren een nieuwe cultuur van beoordelen en team science. Daar heb ik echt mijn nek voor uitgestoken.’

Die nieuwe beoordelingscultuur kreeg vorm in de wetenschapsbrede operatie ‘Erkennen en waarderen’, waarvan jij één van de trekkers was. Waarom vond je juist dat zo belangrijk?

‘Ik vond die vernieuwing van de wetenschap hard nodig; het was zelfs één van de redenen waarom ik naar ZonMw en NWO toe wilde als bestuurder. In mijn onderzoeksgroep in het Amsterdam UMC zag ik dat mensen afhaakten omdat ‘talent’ en ‘excellentie’ door NWO en ZonMw heel nauw gedefinieerd werden. Je moest bijvoorbeeld persé in blad x of y gepubliceerd hebben of naar het buitenland geweest zijn om een beurs te krijgen. Maar door zulke specifieke eisen te stellen laat je belangrijke delen van de wetenschap achter. Ik vond dat schrijnend. Op die manier laat je heel veel talent liggen. Inmiddels is er veel veranderd, je ziet overal plannen ontstaan voor een nieuwe, meer inclusieve beoordelingscultuur. Er is minder hijgerig competitiegedrag tussen wetenschappers en er komt meer aandacht voor team science: onderzoekers kunnen vanuit verschillende rollen de teamprestaties versterken. Erkennen en waarderen is al best goed aan het lukken.’

'Ik vond die vernieuwing van de wetenschap hard nodig'

Team science gaat voor jou verder dan individuele wetenschappers die met elkaar samenwerken.

‘Het gaat over individuen die samenwerken, over disciplines die samenwerken, over de samenwerking tussen de wetenschap en bedrijven en soms over de samenwerking tussen wetenschap en burgers. Ik heb veel energie gestopt in het bouwen van het consortium-denken. Hoe maak je het als wetenschapsfinancier aantrekkelijk om voor de lange termijn met elkaar op te trekken en samen plannen te maken voor de toekomst? Want nu we een tijdperk ingaan van complexe problemen zoals klimaatverandering, migratiestromen of nieuwe infectieziekten met mondiale gevolgen hebben we elkaar meer dan ooit nodig.’

Aan het begin van de coronacrisis, in het voorjaar van 2020, wist ZonMw bliksemsnel een onderzoeksprogramma op te tuigen. Wat kunnen we tot nu toe leren van die crisis?

‘We zijn daar inderdaad snel ingesprongen. We hebben direct een netwerk gesmeed van topspecialisten en in negen weken wisten we 235 onderzoeksprojecten op de rit te zetten. Zo konden we de kennis over de juiste behandeling van het virus snel uitbreiden. We hadden een gezamenlijke vijand, en de urgentie was hoog. Schijnbare belangentegenstellingen verdwijnen dan als sneeuw voor de zon; we gingen er samen voor staan. Die crisis heeft mij wel aan het denken gezet: moeten we voor de volgende pandemie niet zorgen dat we dergelijke consortia al klaar hebben staan? Netwerken die ver vooruit kijken, zoals je met autorijden ver vooruit kijkt en voorsorteert op de obstakels die gaan komen?’

Jeroen Geurts
Jeroen Geurts

Vind je het jammer om het actieve onderzoek achter je te laten nu je fulltime rector wordt?

‘Nee, ik heb zin in mijn nieuwe rol. Als hersenonderzoeker heb ik twintig jaar lang geknald, ook nog naast mijn voorzitterschap van ZonMw. De laatste jaren ben ik me meer gaan interesseren voor de vragen op metaniveau: wat is goede wetenschap en wat heeft een goede wetenschapper nodig? Hoe richt je het systeem zo in dat er duurzame kwaliteit uit voortkomt? Het werken met mensen ben ik steeds interessanter gaan vinden. Ik heb ook meer geduld nu, en kan beter luisteren. Mensen verbinden en samenwerking duurzaam maken, daar wil ik me graag voor inzetten.’

Je bent altijd open over je privéleven, bijvoorbeeld over je huwelijk met een man. Zie je het als je verantwoordelijkheid om daarin een rolmodel te zijn?

‘Zeker. Als bestuurder van een grote organisatie ben je een boegbeeld dat ook vóórleeft. Ik krijg vaak ontroerde reacties als ik iets deel over mijn privésituatie. Het toverwoord is denk ik authenticiteit: dat je precies mag zijn wie je bent, inclusief je privéleven en ook inclusief je tekortkomingen. Als de voorzitter of de rector daar niet moeilijk over doet, voelen anderen zich ook vrijer om authentiek te zijn.’

Maakt die authenticiteit iemand een betere bestuurder of onderzoeker?

‘Ik denk het wel, omdat je je eigen unieke inzichten en talenten dan beter op tafel kunt krijgen. Als je steeds aan het nadenken bent over wie je moet zijn voor de bühne, dan ga je een verschraalde vorm van jezelf presenteren. Dan wordt het ook lastiger om de verbinding aan te gaan met anderen.’

Heb je tot slot nog een afscheidsboodschap?

‘Ik zou iedereen willen aanraden: zoek de grote maatschappelijke uitdagingen op, pak deze samen aan en heb oog voor de volgende generatie. Zorg dat jonge mensen meedenken over de toekomst. Denk over de hekjes heen, ook over de hekjes tussen de generaties.’

Mijlpalen

Hoe kijkt Jeroen Geurts terug op mijlpalen uit zijn bestuursperiode?

Lees meer over Erkennen en waarderen, Hoofdzaken, dierproeven, FAST, microplastics, innovatie, online samenwerken en open science.

‘Er zijn eigenlijk geen goede argumenten tegen een nieuw systeem van erkennen en waarderen, maar wel veel misverstanden.’

Erkennen en waarderen

Wetenschappers werden vaak beoordeeld aan de hand van te nauw gedefinieerde criteria, zoals aantallen publicaties en citaties, of de statuur van de tijdschriften waarin ze publiceerden. Dat zette druk op het systeem en benadeelde wetenschap die voor de topbladen niet interessant was, maar voor de samenleving wél belangrijk. ZonMw was één van de initiatiefnemers van het breed gedragen position paper Ruimte voor ieders talent, naar een nieuwe balans in het erkennen en waarderen van wetenschappers. De universiteiten werken nu hard aan een beoordelingscultuur die meer recht doet aan verschillende talenten en prestaties in de wetenschap: onderzoek, maar ook onderwijs, impact, leiderschap en patiëntenzorg.

‘Het hersenonderzoek bestond uit allemaal kleine koninkrijkjes, er is meer samenwerking nodig.’

Hersenonderzoek

Er is nog veel onderzoek nodig naar de werking van de hersenen en de onderliggende mechanismen die hersenziekten veroorzaken. Alleen als we die begrijpen, kunnen we de juiste preventie- en behandelmogelijkheden ontwikkelen. Het manifest Hoofdzaken bracht alle expertisegebieden, initiatieven en programma’s op hersengebied in kaart. In september 2021 werd het manifest gepresenteerd, een eerste stap in de richting van een gedeelde onderzoeksagenda. Zo kan het geld dat beschikbaar is voor hersenonderzoek effectiever worden ingezet en verbetert het perspectief voor patiënten.

‘In de dierproevendiscussie zag je loopgraven. ZonMw wil voor het redelijke midden staan.’

Dierproeven

In het platform Transitie naar Proefdiervrije Innovatie werken sinds 2019 wetenschap, gezondheidszorg, overheden en maatschappelijke organisaties samen om het proefdieronderzoek tot een minimum te beperken. Nieuwe technologieën zoals organen op een chip en kunstmatige intelligentie bieden goede alternatieven. Ook data delen in consortia dringt het gebruik van proefdieren terug; het voorkomt dat onderzoek waar niets uitkomt toch steeds opnieuw door nieuwe onderzoekers wordt herhaald. ZonMw streeft een 3v-beleid na: vervangen, verminderen en verfijnen van onderzoek met proefdieren. Daarnaast gaat ZonMw nog een stap verder door verdere innovatie in het proefdiervrij werken te stimuleren.

‘Als we als land willen blijven innoveren in de geneesmiddelensector, dan moeten we nu gaan investeren.’

Sneller nieuwe geneesmiddelen

Met het advies Future Affordable and Sustainable Therapies (FAST) werd een nieuwe, gerichte aanpak van innovatieve therapieontwikkeling gelanceerd. De rijksoverheid kan zo investeren in een optimaal klimaat voor het versneld ontwikkelen van betaalbare innovatieve therapieën, en voor een korte route van lab naar patiënt. FAST richt zich op het bundelen en ontsluiten van informatie, het signaleren en oplossen van knelpunten, het versterken van de laboratoriuminfrastructuur en het programmeren van onderzoek. Het advies heeft samenhang en focus gebracht in het versnipperde financieringslandschap voor fundamenteel onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen en behandelwijzen.

‘Onze kinderen lopen het risico een onbewoonbare wereld te erven. We moeten nú handelen.’

Microplastics en gezondheid

Het onderzoeksprogramma Microplastics and Health was bedoeld om meer inzicht krijgen in de mogelijke gezondheidseffecten van microscopisch kleine plastic deeltjes in ons voedsel, drinkwater en de lucht die we inademen. Het eerste wetenschappelijke programma ter wereld werd in 2019 gelanceerd. Inmiddels zijn vijftien korte projecten afgerond. De eerste resultaten wijzen uit dat nano- en microplastics zeker schade kunnen toebrengen aan het lichaam van mens en dier. Maar het is nog lastig te bepalen in welke mate en onder welke omstandigheden. Vervolgonderzoek is nodig om de werkelijke risico’s in kaart te brengen en oplossingen aan te dragen.

‘Er zijn gelukkig steeds meer onderzoekers die hun resultaten graag naar de praktijk willen brengen.’

Van innovatie naar toepassing

Het duurt vaak lang voordat een wetenschappelijke innovatie haar weg vindt naar de praktijk. De laatste jaren ontstaat er gespecialiseerde kennis over hoe die toepassing kan worden versneld. Ook ZonMw draagt daaraan bij. Het stimuleert projectleiders die financiering ontvangen om al vanaf de start van hun project te werken aan impact. Daarnaast financiert ZonMw onderzoek naar de effectiviteit van verschillende implementatiestrategieën, heeft het een eigen implementatiekennisportaal, en stelt het ‘implementatiefellows’ beschikbaar, die getraind zijn om wetenschappers te ondersteunen bij het verbinden van wetenschap met praktijk.

‘Ik ben blij dat de ministeries samen gaan nadenken over uitdagingen voor de komende dertig jaar.’

Ontschotten

Rijksbrede kennisagenda’s stimuleren samenwerking over de schotten van de ministeries heen. De coronapandemie was aanleiding om voor het eerst directe communicatiekanalen te openen tussen verschillende ministeries en wetenschappers. De kennisagenda Online Samenleven reikt de rijksoverheid kennis aan voor toekomstbestendig beleid over digitalisering. Een andere kennisagenda is Klimaat en Gezondheid. Deze stelt aan een aantal ministeries onderzoek voor dat de gezondheidsrisico’s van klimaatverandering analyseert, de meest effectieve mix van tegenmaatregelen vaststelt, en een voorstel doet om gezondheidseffecten mee te wegen bij de evaluatie van klimaatmaatregelen.

‘Als we grote mondiale gezondheidsverschillen blijven accepteren, coördineren we onze gezamenlijke ondergang.’

Open science

Jeroen Geurts maakte zich tijdens zijn voorzitterschap sterk voor open science en een rechtvaardige verdeling van gezondheid. De pandemie heeft laten zien dat er nog veel werk te verzetten is voordat onderzoeksdata wereldwijd voor iedereen toegankelijk en bruikbaar zijn. ZonMw vraagt van zijn onderzoekers dat ze hun data FAIR opslaan: findable, accessbible, interoperable and reusable. ZonMw zet ook in op internationale samenwerking, bijvoorbeeld in het programma Medical Devices for Affordable Health, dat samenwerking tussen Nederlandse en Indiase onderzoekers stimuleert.

Colofon 

Tekst: Mariëtte Huisjes
Beeld: Sietske Raaijmakers

© ZonMw 2022

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website