De kick-off van de e-healthweek 2019 stond in het teken van doorpakken. Het is mooi dat er zo veel nieuwe ontwikkelingen zijn, aldus minister Bruins, maar de e-healthweek zou vooral moeten gaan over keuzes maken en opschalen.

Ongeveer 2.000 zorgprofessionals en -gebruikers, beleidsmakers en ontwikkelaars bezochten de derde editie van de e-healthweek. De openingsmanifestatie vond deze keer plaats in het Louwman Museum Den Haag, tussen 's werelds oudste privécollectie automobielen. Het leverde een levendige combinatie op van tentoongestelde oldtimers en digitale innovaties in de Great Hall, inspirerende sprekers in het Theater en workshops op het historische Museumplein. Eén van de workshops ging over de inzet van technologie bij dementie, waarin projecten van de ZonMw-programma’s Active and Assisted Living (AAL) en Memorabel aan bod kwamen.

Langer thuis met dementie

Nederland telt op dit moment ongeveer 270.000 mensen met de diagnose dementie, van beginnend en mild tot ernstig. De verwachting is dat dit aantal de komende jaren alleen maar zal toenemen. Tegelijkertijd willen de meeste ouderen het liefst zo lang mogelijk thuis blijven wonen, ook met milde dementie. Om deze snel groeiende groep te kunnen ondersteunen bij het langer zelfstandig, veilig en comfortabel thuis blijven wonen, zijn er binnen het Europese programma Active and Assisted Living (AAL) veel ICT-oplossingen ontwikkeld. Ook binnen het ZonMw-programma Memorabel zijn verschillende technologieën ontwikkeld voor mensen met dementie.

Over AAL en Memorabel

Het programma Active and Assisted Living (AAL) bestaat sinds 2008. In dit subsidieprogramma werken bedrijven, maatschappelijke organisaties en wetenschap samen om ICT-oplossingen voor ouderen te ontwikkelen. Dat doen ze in Europees verband. In de 10 jaar dat het programma bestaat, is er veel kennis en kunde ontstaan over welke technologie werkt en onder welke voorwaarden. Inmiddels levert deze kweekvijver van AAL steeds meer producten op die de pilotfase ontstegen zijn en in gebruik zijn bij zorginstellingen, gemeentes en particulieren.

Het ZonMw-programma Memorabel is een onderzoeks- en innovatieprogramma dat wordt uitgevoerd in het kader van het Deltaplan Dementie. Het geeft invulling aan 1 van de 3 doelen van het Deltaplan Dementie: onderzoek en ontwikkeling ten behoeve van mensen met dementie. Memorabel is in 2013 gestart als een 8-jarig onderzoeks- en innovatieprogramma. 

Tessa biedt structuur en respijt

Veel thuiswonende ouderen met milde dementie kunnen redelijk goed leven met de nadelen van hun ziekte. Tinybot Tessa, een sociale robot, helpt hen daarbij. Tessa fungeert als een sprekende digitale agenda en zorgt zo voor structuur. Ze herinnert aan eet- en drinkmomenten, aan bezoek dat wordt verwacht of aan activiteiten.

Tessa is een tinybot, software in de vorm van een ‘vriendelijke plantenpot’. Tessa is aangekleed, heeft oogjes die open en dicht kunnen en ruimte voor een plantje bovenop. Het plantje kun je ook vervangen door iets anders, zoals een bakje met pepermuntjes. 'Soms willen mensen het robotje water geven, met alle gevolgen van dien', is de ervaring van Robert Paauwe, medeoprichter van Tinybots.

Omdat Tessa klein is, past ze overal in het interieur. Mantelzorgers, meestal een zoon of dochter, kunnen een dagelijkse of wekelijkse agenda maken, met een bijbehorend bericht. De mantelzorger typt dat bericht in op zijn of haar eigen computer, tablet of app en Tessa spreekt het uit.

Een voorbeeld van zo’n bericht in de agenda kan zijn: ‘Het is bijna half 1, tijd om een boterham te gaan eten.’ Op de aangegeven dag en tijd spreekt Tessa dan het bericht uit, met een neutrale, duidelijk verstaanbare stem, vergelijkbaar met de stem van de Nederlandse Spoorwegen.

Ouderen met dementie blijken positief te reageren op de stem, leert onderzoek. Ze gaan een sociale relatie aan met Tessa en volgen de uitgesproken boodschap op. 'Waarom is het een neutrale stem?', was een vraag tijdens de sidesessie over technologie voor mensen met dementie. 'Werkt het niet beter als zoon of dochter de boodschap uitspreekt?' Soms wel, maar vaker niet, blijkt eveneens uit onderzoek. De relatie tussen de oudere en Tessa is nieuw en niet gekleurd, terwijl dat vaak wel geldt voor de relatie met de kinderen.

Bewegingssensoren meten leefpatroon

'Als je een beetje handig bent, kun je het systeem binnen een uurtje installeren.'

'Als je een beetje handig bent, kun je het systeem binnen een uurtje installeren', aldus Johan van der Leeuw, senior-onderzoeker namens Vilans en betrokken bij het eWARE-project. Het systeem waar Van der Leeuw het over heeft, heet Sensara en komt voort uit een eerder AAL-project, Rosetta genaamd.

Sensara is een combinatie van strategisch geplaatste sensoren en een digitaal volgsysteem. De sensoren worden op strategische plekken in huis geplaatst, bijvoorbeeld bij de badkamer, de voordeur of de slaapkamer. Deze sensoren meten beweging, vergelijkbaar met een buitenlamp die aanspringt als er iemand langsloopt. Het systeem laat zien wat het dagelijkse leefpatroon is van de bewoner: wat is het eetpatroon, hoe laat vertrekt iemand en komt hij/zij thuis, hoe is het slaapritme en de frequentie van het toiletbezoek? Wat is de loopsnelheid binnen de woning? Want verminderde loopsnelheid is een bewezen indicatie voor toenemende kwetsbaarheid.

Binnen 2 weken is duidelijk wat het leefstijlpatroon is. Mantelzorgers en/of zorgverleners kunnen op afstand, op hun telefoon of tablet, meekijken naar deze metingen. Afwijkingen en veranderingen in gedrag zijn op deze manier in een vroegtijdig stadium waar te nemen. Volgens Alzheimer Nederland is het monitoren in huis van gedrag en activiteiten, zoals het herkennen van meer toiletgebruik ten gevolge van een urineweginfectie, veranderingen in het dag-/nachtritme en slaapstoornissen tot nu toe de meest relevante technologie voor thuiswonende mensen met dementie.

Sensara & Tessa = eWARE

Tessa en Sensara hebben inmiddels hun plek veroverd in de markt. Er zijn op dit moment meer dan 500 Sensara-systemen in gebruik, zowel bij de gemeente Helmond en Breda als binnen het werkgebied van Zuidzorg en de ZZG-Zorggroep. De gemeente Helmond heeft Sensara ingezet bij 60 alleenstaande ouderen met dementie, vooral ter ontlasting van hun mantelzorgers.

Bij zorginstellingen vormt Sensara onderdeel van het zorgplan ter verbetering van het eetgedrag. Van Tessa zijn er inmiddels 450 exemplaren in gebruik, verspreid in kleinere projecten.

De kosten van Tessa en Sensara

De kosten van een abonnement bedragen € 15,- per maand. Daarnaast is er de mogelijkheid om extra opties in te kopen, zoals bedsensoren. Zorgverzekeraar CZ vergoedt deels de kosten en de hoop en verwachting is dat meerdere zorgverzekeraars gaan volgen.

Het businessmodel voor Tessa werkt inmiddels ook. Voor € 1,- per dag kunnen particulieren een Tessa huren. De kosten zijn vaak aftrekbaar van de belastingen.

De volgende stap richting bruikbare technologie voor thuiswonende ouderen met dementie is inmiddels gezet binnen het AAL-project eWARE (Early Warning Accompanies Robotics Excellence). In dit project worden de functies van Tessa en Sensara gekoppeld - een mooie illustratie van wat minister Bruins bedoeld met doorpakken en opschalen. Dat levert directe feedback op. Op die manier kan Tessa een oudere er bijvoorbeeld aan herinneren dat het tijd is om te gaan eten, terwijl de sensoren van Sensara kunnen controleren of dat inderdaad gebeurt.

Het project is gestart in juni 2017 en loopt tot en met juni 2020. Volgens de Europese regeling Active Assisted Living (AAL) waaronder dit project loopt, is er na het einde van het project nog 1 tot maximaal 2 jaar de tijd om het op de markt te brengen. eWARE streeft naar 2021.

Virtuele fietstocht voor mensen met dementie

Zowel Tessa als Sensara zijn ontwikkeld voor de brede doelgroep ouderen, zowel mét als zonder dementie. Het programma Memorabel richt zich specifiek op mensen met dementie en zowel EXERGAMING als het platform Myinlife zijn binnen dit programma ontwikkeld om deze groeiende groep en hun mantelzorgers te ondersteunen en ontlasten.

Bij exergaming kunnen mensen met dementie binnen dagcentra veilig en plezierig bewegen (EXERcise) met behulp van beweegspellen in een virtuele omgeving (GAMING). Beweging is goed voor iedereen, vooral voor ouderen, en zeker voor ouderen met dementie. Het werkt positief op hun cognitief en lichamelijk functioneren, hun stemming en op hun fitheid. Toch blijken vooral mensen met dementie juist minder te bewegen dan andere ouderen. Vooral oriëntatieproblemen en gebrek aan zelfvertrouwen zijn de oorzaak. Exergaming lijkt veelbelovend te zijn om de negatieve spiraal te doorbreken.

Een voorbeeld hiervan is fietsen op een SilverFit Mile, waarbij je fietstochten door een virtueel landschap kunt maken. Het verschil met een hometrainer is groot. Op een hometrainer kijk je naar een blinde muur of uit een raam en je zit er in je eentje op. Op de Mile fiets je door een landschap op een groot scherm voor je en dat spoort aan om door te fietsen. Je kunt ook samen met anderen fietsen. Met de SilverFit Mile kun je ook je eigen beelden oproepen, bijvoorbeeld van het landschap van je jeugd. 'Mijn vrouw vindt het reuzeleuk om op deze manier te fietsen', vertelt een echtgenoot. 'Ze ziet haar eigen dorp, ze ziet de Veluwe, ze ziet stadjes. Ze is ergens anders en dat motiveert haar enorm om te fietsen en fit te blijven.'

Onderzoeker Joeke van der Molen-van Santen van het Amsterdam UMC probeert onder andere een antwoord te vinden op de vraag of exergaming in vergelijking met reguliere activiteiten in dagcentra positieve effecten heeft op lichamelijk, cognitief, emotioneel en sociaal functioneren, kwaliteit van leven van mensen met dementie en hun mantelzorgers. De eerste resultaten zijn veelbelovend volgens van der Molen-van Santen: mensen met dementie gaan door exergaming beter slapen en voelen zich in het algemeen lekkerder, waardoor het voor de mantelzorger ook wat verbetering kan brengen. Het project ‘Exergaming’ is eind 2016 gestart. Het eindrapport verschijnt in de loop van 2019.

Myinlife ondersteunt mantelzorgers

Het Alzheimer Centrum Limburg en Maastricht University onderzochten op welke manier het mogelijk is om mantelzorgers te ondersteunen. Die ondersteuning is belangrijk en hard nodig. Vaak wil hij of zij anderen niet lastigvallen met problemen en zorgen, terwijl die anderen – denk aan familie, vrienden en buren - wel willen helpen, maar niet weten hoe en wanneer. Deze mismatch levert onnodige belasting op. Samen met gebruikers, hulpverleners en IT’ers werd onderzocht of, en zo ja; wat, het digitale platform Myinline kan bijdragen aan het ontlasten van de mantelzorger.

Met de Myinline-app betrek je de omgeving op een laagdrempelige manier bij de zorg. Op het platform kunnen niet alleen zorgen worden gedeeld, maar ook afspraken, positieve ervaringen en foto’s. Hierdoor blijven ook bijvoorbeeld kleinkinderen beter op de hoogte. De evaluatie leverde positieve gebruikservaringen op en een verhoogde betrokkenheid. Opschaling in Nederland vindt inmiddels plaats met Alzheimer Nederland en in het buitenland met Senior Friendly Community-project.

Dit artikel is geschreven door mw. Drs. J. (José) van Berkum. Vanuit haar adviesbureau voor communicatie (www.vbcom.nl) is ze gespecialiseerd in ouderen en technologie.

Gerelateerd

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website