Projecten hadden net subsidie gekregen van het ZonMw-programma Versterking aanpak eenzaamheid, toen de coronacrisis losbarstte. Hoe moest het verder nu mensen in lockdown zaten? Met flexibiliteit en creativiteit is het gelukt. Inmiddels is een schat aan kennis aangeboord, waarmee eenzaamheid beter bestreden kan worden.

‘Het is hartverwarmend om te zien hoeveel organisaties zich het lot aantrekken van mensen die eenzaam zijn’, vertelt Désirée te Marvelde, senior programmamanager bij ZonMw. Het grote enthousiasme was het eerste wat haar opviel toen ZonMw in 2019 begon met het programma Versterking aanpak eenzaamheid. Te Marvelde is vanaf de start betrokken bij het programma dat als doel heeft om de maatschappelijke beweging tegen eenzaamheid te ondersteunen. Het wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van VWS in het kader van ‘Een tegen Eenzaamheid’. Het liep storm. ‘We werden overspoeld door aanvragen voor startende en bestaande projecten. Ook de diversiteit was groot. Er zijn zoveel manieren om eenzaamheid aan te pakken’, zegt Te Marvelde.

Zorgvragen

‘Eenzaamheid is een groot maatschappelijk probleem. Iedereen voelt zich wel eens alleen, maar het gaat om de mensen die structurele eenzaamheid ervaren,’ zegt Te Marvelde. Ze merkt op dat eenzaamheid vooral wordt gezien als een probleem dat valt binnen het sociale- en welzijnsdomein. ‘Maar structurele eenzaamheid leidt uiteindelijk tot zorgvragen. Als we nu investeren in preventie en het probleem in de basis aanpakken, leidt dat later tot minder druk op de zorg.’

Uitvoering en kennis

Maar liefst 120 organisaties dienden voor de eerste subsidierondes een aanvraag in. Zestig subsidieverzoeken werden gehonoreerd. ‘Deze initiatieven kregen niet alleen geld voor de uitvoering van het project’, legt Te Marvelde uit. Minstens zo belangrijk was het dat bestaande en nieuwe kennis die tijdens het project werd opgedaan, zouden worden vastgelegd. Een deel van de subsidie was dan ook bestemd voor het schrijven van een handboek waardoor inzichten overdraagbaar worden. ‘Je wilt niet dat iedereen telkens opnieuw het wiel moet uitvinden’, zegt Te Marvelde. Ook moesten initiatieven een procesevaluatie maken. Op verzoek van ZonMw organiseerde Movisie spreekuren voor projectleiders die vragen hadden over het schrijven van hun handboek en/of de procesevaluatie. ‘Een initiatief kan op die manier een kwaliteitsontwikkeling doormaken,’ zegt Liset de Reus, programmamanager bij ZonMw.

Lockdown

Maar toen barstte de corona-epidemie los. Op het moment dat de initiatieven met de subsidie aan de slag konden, ging Nederland in lockdown. De Reus: ‘Juist toen projecten het hardst nodig waren, omdat mensen elkaar vaak niet konden ontmoeten en eenzaamheid zo werd benadrukt, ging Nederland op slot.’ ZonMw werd overspoeld door telefoontjes en mailtjes van projecten, die veelal gericht waren op ontmoeten. Hoe moest dat tijdens de lockdown? ‘Sommigen waren ontzettend creatief en wisten zelfs in coronatijd mooie alternatieven te bedenken’, stelt Te Marvelde. Zo werden belcirkels georganiseerd en concerten op straat gehouden waarvan mensen vanaf hun balkon konden genieten. ‘Het haalde hen even uit de eenzame sleur en leidde tot gesprekken op het balkon of via de telefoon’, herinnert Te Marvelde zich.

Flexibiliteit

Corona was pure overmacht. Flexibiliteit was geboden. ‘Ook voor ZonMw was het belangrijk coulanter te zijn en niet star aan regels vast te houden’, zegt De Reus. Waar noodzakelijk mochten initiatieven hun aanpak aanpassen. ‘We hebben ook extra financiële ondersteuning kunnen bieden om deze aanpassingen door te kunnen voeren’, zegt Te Marvelde. ‘Corona stelde iedereen voor uitdagingen. Maar wat een veerkracht! Het was daarom ook een heel bijzondere tijd’, aldus Te Marvelde.

Ook riep ZonMw de hulp in van de Leyden Academy on Vitality and Ageing om initiatieven te ondersteunen door het begeleiden van de projecten en het organiseren van inspiratiesessies. Op deze manier leren initiatiefnemers van elkaar en wordt impliciete kennis naar boven gehaald. ‘Ook vergaarde Leyden Academy op meta-niveau kennis over eenzaamheid en eenzaamheidsinterventies, wat belangrijk is voor beleidsmakers’, zegt De Reus

Overdonderd

‘Vanaf het begin van het programma waren we overdonderd door de kennis en ervaring die er al zijn’, zegt Te Marvelde. De Reus vult aan: ‘Projectleiders hebben veel impliciete kennis.’ Het programma is er op gericht deze kennis te expliciteren, ontsluiten, evalueren, verrijken en verspreiden. Inmiddels zijn er zo’n 50 handboeken en beschrijvingen van projecten. ‘We zitten op een goudmijn aan kennis en ervaring’, zegt Te Marvelde.

Vervolgrondes

Terwijl de coronacrisis nog woedde, startten de tweede en derde subsidieronde. De tweede was bestemd voor bestaande initiatieven met als doel deze projecten meer basis te geven door het ondersteunen van hun duurzame doorontwikkeling. De derde ronde was gericht op het begeleiden van beloftevolle eenzaamheidsinterventies op weg naar erkenning in de databank Effectieve sociale interventies die is ondergebracht bij Movisie.

Nu loopt de vierde ronde waarbij interventies moeten expliciteren hoe het project bijdraagt aan vermindering van eenzaamheid. Ook deze doorlopen het erkenningstraject waardoor hun interventie kan worden opgenomen in de databank. Dat is inmiddels gebeurd met de eerste interventie.

Taboe

‘Eenzaamheid is sinds corona minder taboe,’ zegt De Reus. Te Marvelde twijfelt: ‘Het is wel zichtbaarder geworden. Maar het is nog altijd lastig om eenzaamheid bespreekbaar te maken. Mensen willen zelf niet het label ‘ik ben eenzaam’ hebben. Dus als je een project voor eenzame mensen doet, moet je het nog altijd beslist niet zo noemen.’

Maatschappelijke beweging

Te Marvelde en De Reus wijzen er op dat ZonMw niet de enige organisatie is die eenzaamheidsprojecten ondersteunt. Ook het Oranjefonds, gemeenten, ouderenfondsen, musea en lokale coalities zijn actief. Juist de verbindingen tussen al die organisaties binnen deze maatschappelijke beweging, maakt een krachtige aanpak van eenzaamheid mogelijk.

Toekomst

Maar het gaat niet vanzelf. Er is blijvende structurele aandacht voor eenzaamheid nodig, met een heldere visie voor de lange termijn. De twee ZonMw-functionarissen juichen het toe dat VWS het programma heeft verbreed tot jongere doelgroepen en verlengde tot eind 2024. Te Marvelde: ‘Het is een mooie opdracht om samen te werken aan het verminderen van eenzaamheid door het vergroten van zingeving en verbinding.’

© ZonMw 2022

Tekst Tjitske Lingsma Foto's Het Danspaleis

Meer weten?

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website