Welke rol kunnen ervaringsdeskundigen spelen bij suïcidepreventie? Wat hebben zij nodig om hun werk goed te kunnen doen? Die vragen stonden centraal in het door ZonMw gesubsidieerde onderzoek naar de professionalisering van ervarings-deskundigheid bij het voorkomen van zelfdoding, dat in 2021 werd afgerond.

‘Ik herken dat de dood soms een ogenschijnlijke oplossing lijkt, als je je persoonlijke situatie als uitzichtloos ervaart. Mede daardoor kan ik laagdrempelig contact maken met mensen die suïcidale gedachtes hebben’, zegt Ivonne Heijnen. Ze kampte jarenlang met een depressie. Na haar herstel volgde ze een hbo-opleiding tot ervaringsdeskundige. Nu werkt ze als coördinator van een team ervaringskundige begeleiders bij ggz Eindhoven, dat cliënten met suïcidale gedachten ondersteunt. ‘We merken dat ze zich veilig voelen bij ervaringsdeskundigen. Daardoor durven ze ons in vertrouwen te nemen over hun doodsgedachten.’

Diana van Bergen

Diana van Bergen

Diana van Bergen is suïcide-expert en universitair hoofddocent bij de Rijksuniversiteit Groningen.

‘Mensen die ooit suïcide overwogen misten vaak de ruimte om hun suïcidegedachten en wanhoop te bespreken.’

Ruimte voor het persoonlijke verhaal

‘Mensen die ooit suïcide overwogen, geven aan dat ze grote behoefte hadden aan een gesprek van mens tot mens, aan iemand die naast hen ging staan’, zegt Diana van Bergen. Ze is suïcide-expert en universitair hoofddocent bij de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Ze misten vaak de ruimte om hun suïcidegedachten en wanhoop te bespreken. En hun ambivalentie: dat ze tegelijkertijd wel en niet dood wilden.’
Professionele hulpverleners werken onder grote tijdsdruk en moeten risicotaxaties maken. Van Bergen: ‘Het gevaar is dat het persoonlijke verhaal van cliënten bij hen ondersneeuwt.’

Unieke invalshoek

Met subsidie van ZonMw onderzochten Van Bergen en haar projectgroep wat ervaringsdeskundigen voor ggz-teams kunnen betekenen bij de behandeling van suïcidaliteit. Dit onderzoek maakt deel uit van het programma Suïcidepreventie en heeft als doel kennis op te leveren om het aantal suïcides in Nederland te verminderen. De projectgroep interviewde 85 betrokken: ervaringsdeskundige begeleiders, andere ggz-hulpverleners en cliënten met suïcidale gedachtes. Ervaringsdeskundigen, die zelf suïcidaal zijn geweest, hebben het gevoel dat zij een unieke invalshoek bieden, blijkt uit het onderzoek. In het aangaan van contact, maar ook als het gaat om herstel.  

Aarzelingen

Ggz-instellingen maken steeds vaker gebruik van hun deskundigheid. De geïnterviewde ggz-professionals uitten naast waardering ook aarzelingen over de inzet van ervaringsdeskundigen. Zo vonden sommigen dat ervaringsdeskundigen soms onverantwoord grote risico’s nemen. Omdat ze wat cliënten verteld hadden, niet altijd deelden met collega’s, terwijl de veiligheid in het geding was. Ook noemden ze voorbeelden van ervaringsdeskundigen die problemen van cliënten mee naar huis namen, waardoor ze zelf overbelast raakten. Professionalisering van de inzet van ervaringsdeskundigheid is dus essentieel.

‘Voor iedere behandelaar geldt: er moet voldoende tijd worden uitgetrokken voor begeleiding en intervisie.’

Aandacht voor veiligheid en intervisie

‘Het is cruciaal om aandacht te hebben voor de veiligheid’, zegt Heijnen. ‘Ik bel niet meteen een ambulance als iemand me in vertrouwen neemt. Maar ik maak altijd duidelijk dat ik de plicht heb om actie te ondernemen als ik inschat dat er een reëel gevaar is voor zelfdoding.’
Ook moet er voldoende tijd worden uitgetrokken voor begeleiding en intervisie, vindt ze. ‘Dat geldt voor iedere behandelaar die met dit thema te maken heeft. Voor ervaringsdeskundigen is het misschien nog belangrijker: omdat hulpverlening rond suïcidaliteit ook de eigen ervaringen weer aan kan raken.’

Suïcidaliteit in het curriculum

Uit gesprekken met opleiders blijkt dat suïcidaliteit in de opleiding van ervaringsdeskundigen heel beperkt aan de orde komt. ‘Iedere ervaringsdeskundige die in de ggz gaat werken, krijgt onherroepelijk met het onderwerp zelfdoding te maken’, zegt Van Bergen. ‘Daarom moeten suïcidaliteit en suïcidepreventie vast onderdeel van het curriculum worden.’ Ook omdat veel studenten zelf ervaring hebben met suïcidaal gedrag. ‘Minstens de helft van de studenten op de hbo- en mbo-opleidingen die we bezochten, gaf aan dat ze ooit suïcidale gedachten hadden.’

‘Je moet in staat zijn om goed te reflecteren op je eigen ervaringen en herstelproces. Pas dan ontstaat er voldoende ruimte om anderen te ondersteunen.’

Reflectievermogen

Samen met Heijnen ontwikkelde ze op basis van resultaten die het onderzoek opleverde, twee lessen ‘omgaan met suïcidaliteit’ voor opleidingen tot ervaringsdeskundige. Die behandelen risicofactoren en mythes over zelfdoding, hoe suïcidale gedachten kunnen ontstaan en hoe mensen erin gevangen kunnen raken. Maar ze maken ook persoonlijke ervaringen met suïcidaliteit bespreekbaar. Heijnen: ‘Je moet in staat zijn om goed te reflecteren op je eigen ervaringen en herstelproces. Pas dan ontstaat er voldoende ruimte om anderen te ondersteunen.’

Tweede Onderzoeksagenda Suïcidepreventie 2021-2026

Er is nog een wereld te winnen op het gebied van de professionalisering van ervaringsdeskundigen in suïcidepreventie. Er is terughoudendheid bij ggz-instellingen en het onderwerp suïcidaliteit ontbreekt vaak in het curriculum van ervaringsdeskundigen. De inzet van ervaringsdeskundigen wordt ook in de Tweede onderzoeksagenda suïcidepreventie 2021-2026 opnieuw genoemd als beloftevolle richting, waar desondanks nog veel vragen over leven.

Denk jij aan zelfdoding? Of maak je je zorgen om iemand anders? Bel 113, bel gratis 0800-0113 of chat via www.113.nl.
Ben je in levensgevaar? Bel dan 112.

Colofon

Tekst: Ditty Eimers, eindredactie: ZonMw, portret Diana van Bergen: eigen beeld

ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis - om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren. ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website