Zijn nanodeeltjes die een cocktail van medicijnen naar de hersenen vervoeren een mogelijke oplossing voor de ziekte van Alzheimer? Dr. Kerensa Broersen, biochemicus bij de Universiteit Twente, hoopt van wel. Ze onderzoekt of een ‘multipil’ effectief kan zijn in de behandeling van de ziekte.

Alzheimer is een complexe ziekte die nog steeds niet te genezen is, onder andere omdat er parallel aan elkaar veel dingen misgaan in de hersenen. De medicijnen die er zijn, richten zich meestal op één onderliggend ziekteproces en zijn niet in staat het ziekteproces significant te remmen. Samen met een multidisciplinaire groep onderzoekers ontwikkelt Broersen een medicijncocktail die ingrijpt op verschillende processen die ten grondslag liggen aan Alzheimer, waaronder ontstekingsreacties in de hersenen en ophoping van het schadelijke eiwit amyloïd-bèta. Hoewel medicijncocktails vaker worden ingezet, bijvoorbeeld bij HIV en kanker, is het de eerste keer dat wetenschappers aan de slag gaan met een ‘multipil’ voor Alzheimer.

Portret van dr. Kerensa Broersen

De medicijncocktail zal bestaan uit de werkzame stoffen van vier verschillende medicijnen die zijn verpakt in een superklein nanodeeltje. ‘Om er voor te zorgen dat de medicijncocktail daadwerkelijk in de hersenen terechtkomt, moet het nanodeeltje door de bloed-hersenbarrière’, legt Broersen uit. ‘Je kunt deze barrière beschouwen als een poortwachter, die erg selectief is in wat het wel en niet doorlaat. Daardoor kunnen veel stoffen, waaronder medicijnen, de hersenen niet inkomen.’ Een nanodeeltje - een superklein bolletje waarin een combinatie van werkzame stoffen is verpakt - zou voor een oplossing kunnen zorgen. Het is de bedoeling dit nanodeeltje dwars door de bloed-hersenbarrière te sturen. Hoewel het helpt om het bolletje zo klein mogelijk te maken, is het nog steeds geen garantie voor succes. ‘We bouwen daarom moleculen op het bolletje die door de cellen van de bloed-hersenbarrière worden herkend als ‘doorlaatbaar’. Het zou dan in staat moeten zijn er doorheen te glippen’, aldus Broersen. Om verschillende samenstellingen van nanodeeltjes te kunnen screenen op doorlaatbaarheid, is een model van de bloed-hersenbarrière nagebouwd op een chip. ‘Om de nanodeeltjes te kunnen volgen, hebben we er een stofje aangeplakt dat je kunt zien met een detector. Zo kunnen we controleren hoeveel van de nanodeeltjes daadwerkelijk door de bloed-hersenbarrière zijn gegaan.’

Aanpak met potentie

Eén van de targets van de medicijncocktail zijn de zogeheten oligomeren van het amyloïd-bèta eiwit: giftige, geclusterde eiwitten die ophopingen in de hersenen van mensen met Alzheimer veroorzaken. Probleem is alleen dat deze oligomeren moeilijk in een laboratorium te onderzoeken zijn. Broersen werkt daarom nauw samen met het Nederlandse bedrijf Crossbeta Biosciences, dat een techniek ontwikkelde om de geclusterde eiwitten wél te kunnen bestuderen. Ook heeft het bedrijf een medicijn in ontwikkeling dat de oligomeren neutraliseert. Volgens Broersen is dit belangrijk voor toekomstig medicijnonderzoek, omdat deze oligomeren ook voorkomen bij ziekten als Parkinson, diabetes en ALS. Crossbeta Biosciences levert overigens niet alleen maar materialen voor de studie. Broersen: ‘Waar wij ons focussen op de fundamentele kant van het onderzoek, denken zij met ons mee over de praktische toepasbaarheid. Het op de markt brengen van een medicijn is geen doel van dit project. Toch is het goed om alvast na te denken over of dat in de toekomst mogelijk zou zijn.’ Op zich kan dat, want het nanodeeltje kan op grote schaal worden geproduceerd en er worden medicijnen gebruikt die al beschikbaar zijn. Met andere woorden: áls het werkt, dan heeft deze aanpak veel potentie. Broersen is hoopvol over de resultaten. ‘We weten straks wat de ideale samenstelling van het nanodeeltje moet zijn om het door de bloed-hersenbarrière te kunnen loodsen. Momenteel komt soms maar één procent van de werkzame stoffen in medicijnen uiteindelijk op de juiste plek in de hersenen terecht. Het zou geweldig zijn als wij daar twee procent van kunnen maken.’ Overigens betekent dit niet direct dat er een behandeling is. Er zijn veel verschillende varianten van Alzheimer, die ook nog eens per individu kunnen variëren. Een mogelijke strategie voor de toekomst is dan ook om behandelingen te ontwikkelen die zijn afgestemd op de individuele patiënt. De methode van Broersen zou het dan mogelijk maken om verschillende medicijncocktails te testen, zodat een oplossing voor Alzheimer steeds dichterbij komt.

Zie ook dit filmpje over het project. 

Onderzoek: Exploring the potential of multi-target treatment for Alzheimer’s disease: towards an integrated approach
Projectleider: Dr. K. Broersen, Universiteit Twente
Samenwerkende partijen: Universiteit Twente, Crossbeta Biosciences, Baliopharm AG, Medisch Spectrum Twente, Rijksuniversiteit Groningen, Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), VUmc

Reactie van een betrokkene

Guus Scheefhals, CEO bij Crossbeta Biosciences:

‘Onze belangrijkste bijdrage is het beschikbaar stellen van mogelijke geneesmiddelen die de giftige oligomeren van amyloïd-bèta neutraliseren. Gezien de centrale rol die deze oligomeren wordt toegedicht in het ziekteproces, bieden deze middelen goede perspectieven om Alzheimer te vertragen of zelfs tot staan te brengen. Daarnaast hebben we een actieve rol in projectmeetings. Input vanuit verschillende invalshoeken is een belangrijk onderdeel van het succes van een multidisciplinair project als dit. Samenwerken met een publieke partner heeft als voordeel dat wij toegang krijgen tot uitstekende wetenschappers en we de rechten kunnen behouden en verkrijgen voor de verdere ontwikkeling tot een commercieel product. We kunnen op deze manier met verschillende disciplines samenwerken, hebben toegang tot een breed scala aan technieken en kunnen zodoende veel kennis opdoen. Daar staat tegenover dat publieke partners veel belang hechten aan publicatie en rechten voor het gebruik in onderzoek en onderwijs. Al is het openbaar maken van onderzoeksresultaten niet altijd in het belang van de private partij, toch hechten we veel aan deze samenwerking. Bovendien kunnen openbare publicaties goede PR opleveren.’

In samenwerking met:

ZonMw en Deltaplan Dementie geven de projecten van onderzoeks- en innovatieprogramma Memorabel een gezicht door de projectleiders aan het woord te laten. Zij vertellen over hun ambities, te verwachten resultaten en samenwerkingsverbanden. Wat draagt hun onderzoek bij aan de doelen van het Deltaplan Dementie? Het voorkomen en genezen van dementie, betere dementiezorg én een dementievriendelijke samenleving.

Bekijk de overige interviews

ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis - om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren. ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.

Colofon Interview D-taled.nl: Dieuwke de Boer, Fotografie Leo Duijvestijn

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website