Het gezicht van dementieonderzoek

'Ik heb het gevoel dat we de laatste tijd grote stappen in de goede richting zetten'

Tot stand gekomen in het kader van het Deltaplan Dementie

Het gezicht van dementieonderzoek

'Ik heb het gevoel dat we de laatste tijd grote stappen in de goede richting zetten'

In de hersenen van mensen met de ziekte van Alzheimer reageren de zogeheten gliacellen op de samenklontering van het schadelijke eiwit amyloïd-bèta. Maar hoe leidt dit tot dementie? En kunnen we hier iets aan doen? Het antwoord komt wellicht van prof. dr. Erik Boddeke (Universitair Medisch Centrum Groningen) en prof. dr. Elly Hol (UMC Utrecht Hersencentrum), die hun expertises bundelen in een bijzondere studie.

Onze hersenen bestaan uit miljarden cellen die belangrijk zijn om ons brein goed te laten functioneren. Dit zijn niet alleen zenuwcellen, maar ook minstens zoveel gliacellen. ‘Inmiddels is bekend dat deze gliacellen reageren op de samenklontering van het schadelijke eiwit amyloïd-bèta in de hersenen van mensen met Alzheimer’, vertelt Elly Hol, hoogleraar Gliabiologie van hersenziekten. ‘Omdat de gliacellen continu bezig zijn met het opruimen van deze plaques, komen ze niet meer toe aan hun oorspronkelijke taak: het ondersteunen van de communicatie tussen zenuwcellen in de hersenen.’ Dit leidt tot cognitieve achteruitgang en uiteindelijk tot dementie. Er zijn verschillende soorten gliacellen, waaronder astrocyten en microglia. Hoe leiden veranderingen in deze cellen tot de ziekte van Alzheimer? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, worden astrocyten en microglia uit hersenweefsel van mensen met en zonder Alzheimer gehaald en bestudeerd, om er een zogeheten ‘moleculaire vingerafdruk’ van te maken. De resultaten worden vervolgens met elkaar vergeleken, om zo te kunnen bepalen welke genen mogelijk een rol spelen in het ontstaan van de ziekte.

Portret van prof.dr. Erik Boddeke en prof.dr. Elly Hol

Samenwerking

Het hersenweefsel dat in dit project wordt onderzocht, is afkomstig van mensen die hun hersenen na overlijden afstaan aan de Nederlandse Hersenbank voor onderzoek. Dit hersenmateriaal moet binnen één dag na uitname door de Nederlandse Hersenbank in de Utrechtse en Groningse onderzoekslaboratoria zijn afgeleverd, om ze te kunnen analyseren. Gelukkig is deze logistiek uitdagende opdracht dankzij de korte afstanden in ons land goed uit te voeren. Om de hoeveelheid hersenmateriaal van Nederlandse donoren aan te vullen, wordt samengewerkt met hersenbank van São Paulo in Brazilië. Erik Boddeke, hoogleraar Medische Fysiologie/Neurofysiologie: ‘Onze medewerkers in São Paulo onderzoeken het hersenweefsel van de Braziliaanse donoren op precies dezelfde manier als wij. De Nederlandse bevolking is vrij homogeen, terwijl Brazilië een smeltkroes van culturen is. Het Braziliaanse hersenmateriaal is daarom een robuuste bevestiging van onze bevindingen.’ Hol en Boddeke werken ook samen met het farmaceutische bedrijf Pfizer. Zij zijn in staat om met een geavanceerde technologie de gliacellen, die in Utrecht en in Groningen uit de hersenen worden gehaald en van elkaar worden gescheiden, te analyseren op molecuulniveau. ‘Pfizer wil - net als wij - weten wat er precies gebeurt in de hersenen van mensen met Alzheimer en hoe dit proces zich ontwikkelt in verschillende stadia van de ziekte. Deze kennis geeft hen belangrijke aanknopingspunten voor het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen’, aldus Boddeke.

Voorsprong

Het Memorabelproject is een mooi voorbeeld van het samenbrengen van twee expertises om dichter bij een oplossing voor Alzheimer te komen: waar Hol expert is op het gebied van astrocyten, doet Boddeke al vele jaren onderzoek naar microglia. ‘Wij behoren tot de weinige onderzoekers ter wereld die in staat zijn om individuele gliacellen te kunnen bekijken’, vertelt Boddeke. ‘Gecombineerd met de goede samenwerking met de Nederlandse Hersenbank geeft dit ons een belangrijke voorsprong op andere onderzoeksgroepen.’ De hoop is natuurlijk dat het onderzoek uiteindelijk tot doorbraken zal leiden, die volgens Boddeke niet snel genoeg kunnen komen. ‘Collega-wetenschappers in Duitsland worden door de Duitse overheid al gewaarschuwd dat het onderzoeksgeld dat ze nu ontvangen over tien jaar hard nodig is voor de zorg en ondersteuning van patiënten. Ook in Nederland wordt de druk op de gezondheidszorg door de vergrijzing steeds groter. Hoewel de zoektocht naar een oplossing niet gemakkelijk is, heb ik het gevoel dat we de laatste tijd grote stappen in de goede richting zetten.’ Ook Hol is hoopvol. Volgens haar is onderzoek naar verschillende types gliacellen bovendien veelbelovend omdat ze bij meer ziektebeelden betrokken zijn, zoals de ziekte van Parkinson en de spierziekte ALS. Dit betekent dat de resultaten van deze studie mogelijk niet alleen van betekenis zijn voor mensen met Alzheimer, maar ook voor mensen die aan een andere ziekte lijden.

Onderzoek: Cell-type specific changes in gene-networks in the human brain: towards a selective Alzheimer therapeutic target
Projectleiders: Prof. dr. H.W.G.M. Boddeke, Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), Prof. dr. E.M. Hol, UMC Utrecht
Samenwerkende partijen: UMC Utrecht, Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), Nederlandse Hersenbank (Nederlands Herseninstituut), Pfizer

Reactie van een betrokkene

Dr. I. Huitinga, directeur Nederlandse Hersenbank: ‘Mensen met neurologische ziekten, zoals dementie, overlijden vaak thuis. Het is dan niet gebruikelijk om obductie te doen en hersenweefsel onder de microscoop te onderzoeken. De Nederlandse Hersenbank is opgericht om hersenen van bijvoorbeeld mensen met dementie na overlijden snel te kunnen gebruiken voor wetenschappelijk onderzoek. Mensen registreren zich bij leven als hersendonor. Ook een naaste tekent mee. Nederland is klein en de Hersenbank is dag en nacht paraat, dus de hersenen kunnen binnen enkele uren in onderzoekslaboratoria zijn. Deze snelheid is uniek in de wereld en cruciaal om de hoge kwaliteit van het hersenweefsel te garanderen. Dit maakt ook directe analyse van aparte celtypes in dit project mogelijk. Wij proberen via de media het belang en de mogelijkheid van hersendonatie onder de aandacht te brengen. Daarnaast zijn er speciale donorprogramma’s voor hersenziekten, zoals de ziekte van Alzheimer, waarbij patiënten actief worden geïnformeerd over hersendonatie. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met academische medische centra en patiëntenverenigingen. Hoe meer hersenweefsel beschikbaar komt voor onderzoek, hoe meer inzicht we krijgen in ziekteprocessen en in de diagnostiek van hersenziekten.’

ZonMw en Deltaplan Dementie geven de projecten van onderzoeks- en innovatieprogramma Memorabel een gezicht door de projectleiders aan het woord te laten. Zij vertellen over hun ambities, te verwachten resultaten en samenwerkingsverbanden. Wat draagt hun onderzoek bij aan de doelen van het Deltaplan Dementie? Het voorkomen en genezen van dementie, betere dementiezorg én een dementievriendelijke samenleving.

Bekijk de overige interviews