Het gezicht van dementieonderzoek

‘We doen ontzettend veel nieuwe kennis op en toch blijft dementie een ongrijpbare hersenziekte’

Tot stand gekomen in het kader van het Deltaplan Dementie

Het gezicht van dementieonderzoek

‘We doen ontzettend veel nieuwe kennis op en toch blijft dementie een ongrijpbare hersenziekte’

Een gezond stelsel van bloedvaten is belangrijk voor het goed functioneren van onze hersenen. Samenklontering van het zogenaamde ‘amyloïd-bèta’ eiwit in de bloedvaten van de hersenen leidt tot (kleine) hersenbloedingen, die artsen maar moeilijk kunnen vinden. Neurochemicus dr. ir. Marcel Verbeek van Radboudumc zoekt naar een manier om deze bloedingen wél in een zo vroeg mogelijk stadium vast te stellen.

Cerebrale Amyloïd Angiopathie (CAA) is een aandoening die zorgt voor de samenklontering van het schadelijke eiwit amyloïd-bèta in de bloedvaten van de hersenen. Dit kan leiden tot heel kleine bloedingen, die een negatieve invloed hebben op het cognitief functioneren. CAA komt als ziekte op zichzelf voor, maar wordt ook vaak gezien in de hersenen van mensen met de ziekte van Alzheimer. ‘Het is daarom belangrijk om CAA in een zo vroeg mogelijk stadium te herkennen’, aldus Verbeek. ‘Dit stelt ons in staat een behandeling te ontwikkelen om deze vasculaire problemen tegen te gaan, dan wel te voorkomen.’ Helaas kan de eiwitklontering in de bloedvaten bij levende mensen niet met zekerheid worden vastgesteld. Het onderzoek van Verbeek richt zich dan ook op het vinden van nieuwe signaalstoffen (biomarkers) om dat wél te kunnen doen. Dit gebeurt op twee verschillende manieren: ‘Eerst zijn we op zoek gegaan naar signaalstoffen in het bloed en hersenvocht van patiënten met een samenklontering van amyloïd-beta in de bloedvaten van de hersenen’, vertelt Verbeek. ‘Vervolgens kijken we of deze signaalstoffen ook voorkomen bij patiënten met geheugenklachten, waarvan de oorzaak nog onbekend is. Zo hopen we een verband te kunnen leggen tussen de signaalstoffen en de stapeling van eiwit in de bloedvaten.’ Ook op geavanceerde MRI-scans  van de hersenen wordt gezocht naar afwijkende signalen.

Portret van dr. Marcel Verbeek

Diagnostiek

Verbeek werkt onder andere  nauw samen met onderzoekers van het Leids Universitair Medisch Centrum. In dit ziekenhuis is een groep mensen bekend met aanleg voor de zogeheten ‘Katwijkse ziekte’, een erfelijke variant van CAA. Verbeek: ‘Leden van een aantal grote families in Katwijk en Scheveningen zijn drager van een erfelijke afwijking waarbij het amyloïd-bèta eiwit samenklontert in de wanden van bloedvaten van de hersenen. Hierdoor verzwakken de bloedvaten waardoor bloedingen kunnen ontstaan. We zien bij de dragers van deze ziekte dat de afwijkingen al 15 jaar voordat ze bloedingen krijgen in de hersenen te zien zijn. Dit heeft ons enorm geholpen in het vinden van nieuwe informatie over CAA.’ Het Memorabel-onderzoek van Verbeek loopt inmiddels bijna tweeënhalf jaar en loopt eind 2017 af. Hij hoopt dan ook op een vervolgsubsidie om verder onderzoek te kunnen doen. ‘We willen de nieuwe signaalstoffen die we hebben geïdentificeerd graag testen in klinisch onderzoek. Welke signaalstof kan bij levende mensen daadwerkelijk de aanwezigheid van CAA in de hersenen aantonen? Dit kan een mooie aanvulling zijn op de diagnostische methoden die er op dit moment zijn om dementie in een vroeg stadium vast te stellen.’

Puzzelstukjes

Verbeek: ‘Op termijn hoop ik natuurlijk op een behandeling die CAA kan genezen of zelfs voorkomen. Er is bij de ontwikkeling van medicijnen voor CAA namelijk één mogelijk pluspunt: de samenklontering van eiwitten in de bloedvaten van de hersenen is een stuk gemakkelijker te bereiken dan diep in de hersenen. Eventuele medicatie kan namelijk via de bloedbaan worden toegediend.’ Hoe ziet Verbeek de toekomst van onderzoek naar dementie? ‘Ik denk dat er nog veel vooruitgang te boeken is op het gebied van preventie. De verbetering van cardiovasculaire zorg in de afgelopen decennia lijkt de toename van het aantal mensen met dementie te kunnen vertragen. Dat is goed nieuws, hoewel een gezond hart en gezonde bloedvaten slechts een klein onderdeel zijn van het totale risico op dementie. De ziekte is een samenspel van veel verschillende factoren, waar CAA er één van is. En dat maakt onderzoek naar dementie ook zo ingewikkeld: we doen ontzettend veel nieuwe kennis op en toch blijft het een ongrijpbare hersenziekte. Op het moment dat je alle puzzelstukjes bij elkaar denkt te hebben, verschijnt er opeens een uitbreidingsset op de markt.’

Onderzoek: CAVIA: Cerebral Amyloid Angiopathy, Vascular Imaging and fluid markers of Amyloid depositionProjectleider: Dr. ir. M.M. Verbeek, Radboudumc
Samenwerkende partijen: Radboudumc, LUMC, Erasmus MC, VUmc, Stony Brook University, Massachusetts General Hospital, ADx NeuroSciences, Philips Healthcare, Jeroen Bosch Ziekenhuis

Reactie van een betrokkene

Koen Dewaele, CEO ADx NeuroSciences: ‘Binnen dit onderzoek levert ADx NeuroSciences de kits en de knowhow voor het testen van nieuwe signaalstoffen (biomarkers) voor samenklontering van het amyloïd-bèta eiwit. Voor ons is dat het voornaamste doel van deze samenwerking: een bijdrage leveren aan het ontdekken van mogelijk nieuwe biomarkers om de diagnose CAA in een zo vroeg mogelijk stadium te kunnen stellen. Mogelijk leidt dit ook tot nieuwe toepassingen van onze testen in de klinische praktijk. Wij hebben veel voordeel bij de multidisciplinaire en wetenschappelijke benadering van dr. Verbeek. Bovendien is hij een goede projectmanager die de belangen van alle partijen voldoende aan bod laat komen, om er voor te zorgen dat we de doelstellingen van het project behalen.’

ZonMw en Deltaplan Dementie geven de projecten van onderzoeks- en innovatieprogramma Memorabel een gezicht door de projectleiders aan het woord te laten. Zij vertellen over hun ambities, te verwachten resultaten en samenwerkingsverbanden. Wat draagt hun onderzoek bij aan de doelen van het Deltaplan Dementie? Het voorkomen en genezen van dementie, betere dementiezorg én een dementievriendelijke samenleving.

Bekijk de overige interviews