In respons op de coronapandemie is ZonMw in maart 2020 begonnen met het ontwikkelen van een programma COVID-19. Dit programma is goedgekeurd in april 2020, en loopt tot en met 2024. Het programma wordt geleid door het cluster Gezondheidsbescherming, in samenwerking met veel andere clusters zoals Translationeel Onderzoek, Kwaliteit van Zorg, GGZ en Preventie. Ook hebben andere clusters COVID-19-gerelateerde projecten gefinancierd.

Doelstellingen en aandachtsgebieden

 Het COVID-19 programma heeft drie centrale doelstellingen en drie aandachtsgebieden.

Doelstellingen:

  • Bijdragen aan het bestrijden van de coronapandemie en aan het voorkomen of verminderen van negatieve effecten van de maatregelen.
  • Nieuwe kennis genereren over bestrijding van epidemieën en pandemieën; kennis genereren over diagnostiek, behandeling, herstel en preventie van COVID-19 en gerelateerde ziektes; kennis genereren over logistiek en aanvoerlijnen van benodigde materialen en apparatuur, data-vergaring/-analyse, modellering en technische mogelijkheden om de ontwikkeling van de pandemie te volgen en te voorspellen.
  • Kennis genereren over de (mondiale) maatschappelijke dynamiek tijdens en na afloop van deze en vergelijkbare, ingrijpende gezondheidscrises en de maatregelen daartegen.

Aandachtsgebieden:

Stakeholders

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)

Het programma wordt voornamelijk gefinancierd door het ministerie van VWS en NWO, en is in nauwe afstemming met hen ontwikkeld.

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)

Het programma is ook afgestemd met het RIVM en er wordt samengewerkt met RIVM op rapportage kennisbenutting.

Federatie Medisch Specialisten (FMS)

Er wordt samengewerkt met FMS, onder andere doordat FMS- leden zitting namen in expert panels.

Andere ministeries

Voor het aandachtsgebied 'Maatschappelijke dynamiek' wordt samengewerkt met het ministerie van VWS, andere ministeries (SZW, J en V, OCW, BZK, I&W, EZK en BZ), NWO en Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

Expertpanels en commissieleden

Ieder aandachtsgebied heeft een expertpanel. Er hebben gezamenlijk 37 experts deelgenomen aan expertpanels. Het programma heeft een poule van commissieleden. 154 commissieleden hebben de ingediende voorstellen beoordeeld.

Internationaal

Internationaal wordt afgestemd met World Health Organization (WHO) en GLoPID-R. We sluiten aan bij de internationale onderzoeksagenda, en dragen bij aan een internationale database met overzicht van lopende projecten.

FAIR datadiensten

Vanwege het belang en de urgentie tijdens en na de pandemie van herbruikbare onderzoeksdata, zijn er met GO FAIR, DTL en Health-RI nieuwe ontwikkelingen in gang gezet voor de verdere verbetering van het FAIR maken (vindbaar (Findable), toegankelijk (Accessible), dezelfde ‘taal’ sprekend (Interoperable), en herbruikbaar (Reusable)) van de databestanden uit de projecten:

  • Bijdrage aan de oprichting van VODAN, het Viral Outbreak Data Network, een groeiend internationaal netwerk van FAIR data-experts en onderzoekers met een biomedische achtergrond.
  • VODAN heeft een computerleesbare versie gemaakt van de clinical research form (eCRF) van de WHO en een toolset voor de dataverzameling en publicatie van metadata daarover (VODAN in a Box), zodat ‘real-world’ data van COVID-19-patienten beter beschikbaar komen voor onderzoek onder condities waarin de persoonsgegevens goed beveiligd zijn.
  • Ondersteuning voor de onderzoekers en hun datastewards in de COVID-19-projecten bij FAIR datastewardship met behulp van webinars en een structuur van community building & support;
  • Workshops voor de ontwikkeling van (COVID-19 specifieke) computerleesbare metadata voor een gestandaardiseerde beschrijving van databases voor een betere uitwisselbaarheid (interoperabiliteit) en hergebruik van de data;
  • Ontwikkeling van een nationaal dataportaal bij Health-RI waardoor de informatie op basis van de metadata makkelijk doorzoekbaar wordt.

Deze ontwikkelingen deelt ZonMw in internationaal verband, onder andere met de Global Research Coordination for Infectious Diseases Preparedness (GLoPID-R). Lees meer over FAIR datadiensten.

Activiteiten en resultaten

Voorafgaand aan het programma zijn negen incidentele subsidies uitgezet voor urgente projecten en opdrachten voor creatieve oplossingen. Deze worden hier meegenomen als onderdeel van het programma. Het COVID-19- programma heeft op elk aandachtsgebied een open, bottom-up ronde gehad, en een beperkt aantal urgente trajecten. Daarnaast was er een ronde over Wetenschap voor praktijk en twee rondes voor de Caraïben. Alle projecten zijn thematisch gebundeld om ze vindbaar te maken op de website.

Veel en snel

In totaal zijn negen rondes uitgezet in vier maanden. Er zijn 1567 voorstellen verwerkt (projectideeën voor grote projecten, en volledige kleine aanvragen). Voor grote projecten kwamen 231 volledige subsidieaanvragen binnen. Er zijn 105 grote en 130 kleine projecten gehonoreerd (samen 235). In alle rondes vonden de processen veel sneller plaats dan gebruikelijk; waarbij urgente trajecten vaak binnen één maand na de uitnodiging gehonoreerd werden, en bottom-up projecten binnen 2,5 maand na verschijnen van de oproep.

Incidentele subsidies

Negen urgente projecten zijn in het begin van de pandemie gehonoreerd als incidentele subsidie, over onder meer de onderwerpen behandeling, antilichamen, infectiepreventie, effect van COVID-19 op immunologie, transmissiepatronen, COVID-19 bij kinderen en percepties , gedrag en welzijn van burgers. Een afgerond project gaf inzicht in de sociale impact van afstand houden en leidde tot aanbevelingen over onder andere bevorderen van sociale contacten, begrijpelijk maken van de regels en digitale zorg mogelijk maken.

Creatieve oplossingen

De regeling was bedoeld voor de maatschappelijke uitdagingen die het coronavirus met zich mee bracht. In april 2020 zijn de eerste van in totaal 74 creatieve initiatieven gestart. Inmiddels zijn bijna alle projecten afgerond. Om de opbrengsten hiervan te delen zijn we begonnen met een videoserie: 'Kleine oplossing, grote impact voor...'. Iedere aflevering is gericht op een specifiek thema of bepaalde doelgroep.

Aandachtsgebied 1: voorspellende diagnostiek en behandeling

Er zijn zeven urgente en 22 bottom-up projecten gehonoreerd in vier thema’s:

  • Behandeling. De studies naar onder andere trombotische complicaties en beroertes bij COVID-19-patiënten laten de eerste resultaten zien, die zijn gedeeld in het medische en wetenschappelijke veld. De BCG-PRIME studie heeft aangetoond dat vaccinatie met het BCG-vaccin kwetsbare ouderen niet beschermt tegen COVID-19.
  • Diagnostiek van besmetting. In het LAMP project heeft TNO een moleculaire testmethode ontwikkeld die het mogelijk maakt binnen 60 minuten te bepalen of een persoon besmet is met SARS-COV-2.
  • Risicoanalyse en prognostiek. De COVID-HOME studie laat zien dat een groot aantal geïncludeerde patiënten (40%) zes maanden na besmetting last heeft van chronische post-COVID-klachten.
  • Virus, immuniteit, immuunrespons en pathogenese. Een groot aantal bottom-up studies is op dit onderdeel gehonoreerd (11). Zo werd bij een project ontdekt dat bij de antistoffen van patiënten met een ernstiger verloop van de ziekte een andere ‘versuikering’ optreed dan bij mensen met milde klachten. Mogelijk speelt dit een rol bij de extreem krachtige afweerreactie die resulteert in het ontstaan van ernstige longproblemen.

Daarnaast zijn nog eens vijf projecten gehonoreerd uit het programma Meer Kennis Minder Dieren; over proefdiervrije innovaties.

COVID-19 en etniciteit

Aandachtsgebied 2: Zorg en preventie

Er zijn twee urgente en 29 bottom-up projecten gehonoreerd in drie thema’s:

  • Organisatie van zorg en preventie. Een project naar organisatie van verdeling van IC- bedden leidde tot aanbevelingen over samenvoegen ofwel “poolen” van capaciteit in crisistijd en betere patiëntenspreiding. Ook werd gevonden dat de corona- epidemie leidde tot grote veranderingen in zorggebruik.
  • Zorg en preventie voor kwetsbare burgers. Er werd bijvoorbeeld in een project gevonden dat sterftecijfers onder COVID-19-patiënten met een migratieachtergrond hoger liggen dan onder de autochtone bevolking.
  • Transmissie en epidemiologie. Er zijn allerlei modeleerstudies gedaan om beleid te ondersteunen. Een andere studie gaf inzicht in gebruik van mondkapjes.

Het programma Palliantie (palliatieve zorg) honoreerde nog vijf projecten op dit gebied.

Er is één projectleidersbijeenkomst georganiseerd voor projecten die cohorten van COVID-19- patiënten vervolgen. Dit heeft geleid tot meer samenwerking tussen projecten. Met een deel van de projecten worden in 2021 een vervolgbijeenkomst gehouden om een gezamenlijk vervolgprotocol te schrijven.

Aandachtsgebied 3: Maatschappelijke dynamiek

Er zijn drie urgente en 31 bottom-up projecten gehonoreerd op drie thema’s:

•    Effectiviteit en impact van maatregelen/strategieën in respons op de coronacrisis,
•    Veerkracht van de samenleving
•    Economische veerkracht.

Een van de projecten gaat over de maatschappelijke impact van COVID-19 en laat zien dat de negatieve mentale gevolgen van COVID-19 de afgelopen maanden weer sterk toegenomen zijn (en nu sterker zijn dan tijdens de eerste golf in april). Het project onderzoekt de aspecten: werk en inkomen, solidariteit, buurtrelaties en vertrouwen in instituties in onderlinge samenhang.

Er zijn twee oproepen geweest specifiek voor de zes Caribische eilanden in het Koninkrijk der Nederlanden. Eén project is gehonoreerd op het thema sociale veerkracht. Een tweede is in behandeling.

Lees meer over dit aandachtsgebied.

Wetenschap voor de praktijk

De subsidie was bestemd voor kortlopend (actie)-onderzoek, uitgevoerd door samenwerkingsverbanden tussen wetenschappelijke organisaties (onderzoekers) en ondernemingen, maatschappelijke organisaties, bestuursorganen, belangenorganisaties of (lokale) overheden. Het onderzoek diende gericht te zijn op het genereren van een duidelijke en direct in de praktijk toe te passen oplossing voor corona-gerelateerde uitdagingen. 56 kleine projecten zijn gehonoreerd op thema’’s zoals eenzaamheid of emotionele belasting van verpleegkundigen. De nieuwe maatregelen omtrent corona hebben voor een vernieuwde urgentie gezorgd van het thema 'eenzaamheid', en dat merken we in de reacties tijdens de (groeps)interviews. Mooi dus om te zien dat er ook vanuit beleid veel aandacht is voor dit thema.

De emotionele maar ook fysieke belasting is hoog (geweest) bij verpleegkundigen (in opleiding) door werkzaamheden tijdens de COVID- uitbraak. Vaak is er geen tijd geweest om te reflecteren wat die emotionele belasting met henzelf of het team deed.

Lees meer over Wetenschap voor de praktijk.

Opzet vervolgprogramma en vervolgactiviteiten

Aan het einde van het jaar is het begin gemaakt met de opzet van een basis- vervolgprogramma, met om te beginnen twee deelprogramma’s over behandeling en over vaccinatie. In 2021 worden deze verder uitgewerkt en andere deelprogramma’s ontwikkeld.

Daarnaast is ook de evaluatie van het programma voorbereid die in januari 2021 wordt uitgevoerd.

Communicatie

Er is een onderzoek naar corona en COVID-19 pagina op de website aangemaakt met informatie over alle subsidiemogelijkheden, lopende en afgeronde onderzoeken en kennis over COVID-19. Deze informatie werd voornamelijk verspreid via nieuwsbrieven, LinkedIn en Twitter.

De pagina’s over corona en COVID-19 trokken in totaal 117.265 bezoekers. Dit is ongeveer 17% van het totaal aantal bezoekers van de ZonMw-website. Deze bezoekers bekeken in totaal 245.078 pagina’s. Er was voornamelijk interesse voor de subsidieregelingen, maar ook voor de pagina’s waarop de projecten per thema te vinden zijn. Wanneer een project actueel was in de media werd dit vaker bekeken.

Gebruikers van resultaten

Gebruikers van de resultaten zijn beleidsmakers (VWS, provincies, gemeenten, andere ministeries), adviseurs hierover (OMT) en zorgprofessionals (FMS). Voor gemeenten is zelfs een specifieke webpagina ingericht op de ZonMw- website. Resultaten zijn vaak direct gebruikt voor beleidswijzigingen en ontwikkeling van richtlijnen door deze partijen.

Vanwege de urgentie van de pandemie wordt dit programma intensiever gemonitord dan gebruikelijk. Projecten leveren behalve reguliere voortgangsverslagen ook maandelijks (urgente projecten) of per kwartaal (bottom-up projecten) korte updates in een standaard format. Elke 2 maanden rapporteert het programma over voortgang en resultaten van alle projecten aan VWS. Elke twee weken rapporteert het programma aan RIVM, specifiek voor kennisintegratie van preventie en zorg & brede maatschappelijke vraagstukken. In de rapportages worden ook COVID-19- gerelateerde projecten van buiten het programma meegenomen. Bij tussentijdse resultaten die relevant zijn voor VWS en/of RIVM worden deze direct gedeeld.

ZonMw is betrokken bij de ontwikkeling van het interdepartementale “Kennisplatform Online Samenleving”. De chief science officers van acht ministeries (SZW, VWS, JenV, OCW, BZK, I&W, EZK en BZ) hebben het initiatief genomen om een interdepartementale kennissamenwerking in te richten over de opgaven die voortkomen uit en/of versterkt worden door COVID-19.

Samen met de VNG en het ministerie van BZK wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een Monitor Sociale gevolgen van de coronacrisis. Dit traject is opgezet naar aanleiding van de tijdelijke werkgroep “Sociale Impact Coronacrisis”. Deze werkgroep heeft geadviseerd om de sociale impact van de coronacrisis te volgen en te duiden. Om dit te realiseren heeft ZonMw één project gefinancierd in 2020. Een tweede volgde begin 2021.

COVID-19 Team

Programmanaam en looptijd

COVID-19 2020-2024

Contactpersonen ZonMw

Hannie Bonink
Monique van der Hoeven                                                      

Aandachtsgebied 1: voorspellend     
diagnostiek en behandeling

Benien Vingerhoed
Jacqueline Selhorst
Maarten de Ruiter
Klaske Bos
Aandachtsgebied 2:
zorg en preventie               
Hannah Dijkhuis
Suzanne Verver
Esther Heideveld
Aandachtsgebied 3:
maatschappelijke
dynamiek

Cule Cucic
Annemieke Bekkers
   
Monitoring
Lisanne Hogema
Anne Haverkate
Fair data/ Implementatie      
Margreet Bloemers
Anneke Venema
Juridische zaken
Linda van Gaalen
   
Communicatie
Rafke Severens
Shalinie Sidhoe
  

Contactpersoon VWS/extern

Rudo van den Brink (VWS)
Judith de Kroon (NWO)

Meer informatie

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website