Digitale handreiking november 2015

Lokale integrale aanpak voor gezondheid

Evidence-based werken

Lokale integrale aanpak voor gezondheid

Evidence-based werken

In het kader van resultaatgericht werken gaat het hier om 4 verschillende aspecten van evidence-based werken:

  1. Hoe ontwikkel je evidence-based interventies?
  2. Waar vind je evidence-based interventies?
  3. Hoe pas je bestaande evidence-based interventies aan voor de eigen situatie?
  4. Wat houdt evidence-based werken in en waarom is het zo belangrijk, ook in een integrale aanpak?

'Gebruik maken van evidence-based  interventies in de integrale aanpak kan, maar is een uitdaging. evidence-based  komt uit de medische wetenschap en laat zien dat een bepaalde interventie onder bepaalde omstandigheden en op een bepaald moment effect heeft gehad. Aangezien de integrale aanpak idealiter is opgebouwd uit diverse losse interventies, is het gebruik van evidence-based interventies mogelijk binnen de integrale aanpak. Echter, onder invloed van de andere interventies binnen de integrale aanpak en een andere en aan verandering onderhevige context zal de evidence-based  interventie niet dezelfde resultaten geven als voorheen.

Goed beschreven evidence-based interventies geven zicht op de achterliggende theoretische aannames en principes. Deze aannames kunnen helpen bij het reconstrueren van de interventie passend bij de nieuwe context. Een begeleidende evaluatie kan dan helpen in dit op maat maken en optimaliseren van de interventie waarmee uiteindelijk betere resultaten worden behaald.

Zeker in de lokale context moet veel meer op maat worden gewerkt, waarbij evidence-based interventies ondersteunend kunnen zijn in het bepalen van visie en het verkrijgen van inzicht, maar niet één-op-één moeten worden overgenomen.'

‘“Evidence-based” kan (te) hoge verwachtingen wekken en leiden tot ondermaatse prestaties waarbij het zelf nadenken tot nul wordt gereduceerd.’ (Marije van Koperen)

‘De term “resultaatgericht” werken is daarom meer van toepassing op de lokale integrale aanpak voor gezondheid.’

Uitvoering

‘Er is veel aandacht voor het ontwikkelen van evidence-based interventies. Maar in praktijk blijkt de implementatie hiervan niet altijd even vanzelfsprekend. Hoe zorg je ervoor dat professionals, zoals docenten, gezondheidsbevorderaars bij GGD'en en praktijkondersteuners in huisartsenpraktijken, kiezen voor effectieve interventies? En hoe kunnen ontwikkelaars hen het beste ondersteunen bij de implementatie en stimuleren om er ook op langere termijn mee te blijven werken? Kortom, een evidence-based interventie kan niet zonder een goede implementatie-strategie. Voor het realiseren van effecten in de praktijk, zijn beide onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Meer hierover vind je onder “Uitvoering”.’ (Kathelijne Bessems)

Taken en werkzaamheden

Cultuurverandering

Realiseer een cultuur waarin gebruik wordt gemaakt van producten en ideeën die elders zijn ontwikkeld.

Interventiedatabase Gezond en Actief Leven

In de Interventiedatabase Gezond en Actief Leven (i-database) vindt u actuele leefstijlinterventies die in Nederland beschikbaar zijn. De Interventiedatabase Gezond en Actief Leven is een gezamenlijk initiatief van Nederlands Instituut voor Sport en Beweging (NISB) en RIVM Centrum Gezond Leven (CGL) in samenwerking met Trimbos-instituut. De interventiedatabase is een groeiende verzameling van ingediende en beoordeelde interventies, opgedeeld naar doelgroep, setting en thema. Hierbij wordt uitgegaan van 5 opeenvolgende waarderingscategorieën van interventies: van 'goed beschreven' tot 'sterke aanwijzingen voor effectiviteit'.

Bronnen

Onderstaande bronnen hebben betrekking op:

  • Hoe ontwikkel je evidence based interventies? (onder andere over intervention mapping)
  • Waar vind je evidence based interventies? (interventiedatabases en kennisdossiers)
  • Hoe pas je bestaande evidence based interventies aan voor de eigen situatie?
  • Wat houdt evidence based werken in en waarom is het zo belangrijk, ook in een integrale aanpak?

Boeken

Planning Health Promotion Programs: an Intervention Mapping Approach. Bartholomew, L.K., Kok, G.S.P., Gottlieb, N.H. San Francisco: Jossey-Bass 2011. - Hoofdstuk 10 van dit boek (Using Intervention Mapping to Adapt Evidence-Based Programs to New Settings and Populations; Leerlooijer, J. et al.) gaat in op het hoe en waarom van het aanpassen van bestaande, in andere omstandigheden effectief gebleken interventies.

 

 

Boeken 2

Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. Een planmatige aanpak. Brug, J., Assema, P. van, Lechner, L. 5e geheel gewijzigde druk. Assen: Koninklijke Van Gorcum, 2007. – Hoofdstukken 1 en 5 zijn interessant in het kader van het ontwikkelen en implementeren van evidence-based interventies.
Hoofdstuk 1: Planmatige bevordering van gezond gedrag. Door: Kok, G., Schaalma, H., Brug, J. Hoofdstuk 5: Interventieontwikkeling. Door: Schaalsma, H. en Kok, G.

 

 

Artikelen 

Evidence in gezondheidsbevordering. Vaandrager, L. A., Wagenmakers, H., Saan. T.S.G., jaargang 88, 2010, nummer 5, p. 271-277. 

Practitioner opinions on health promotion interventions that work: opening the ‘black box’ of a linear evidence-based approach. Kok, M.O., Vaandrager, L., Bal, R., Schuit, J. Soc. Sci. Med. 2012:74, p. 715–723.

Evidence-based medicine en de integrale gezonde wijkaanpak. Schoemaker, C., Proper, K., Hamberg, H., Dale, D. van, Baan, C., Leurs, M., Schuit, J., Berg, M. van den. TSG jaargang 91 / 2013 nummer 4, p. 199-202.

Artikelen (2)

Towards evidence-based, quality-controlled health promotion: the Dutch recognition system for health promotion interventions. Brug, J., Dale, D. van, Lanting, L., Kremers, S., Veenhof, C., Leurs, M., Yperen, T. van, and Kok, G. Health Education Research, September 2010.

Kennisdossier

Kennisdossier ‘Overzichtsstudies over effectiviteit van (leefstijl)interventies’ - Het RIVM Centrum Gezond Leven verzamelt uit binnen- en buitenland overzichtsstudies van (de effectiviteit) van leefstijlinterventies. Het gaat hier om a: Overzichtsrapporten (kosten)effectiviteit algemeen, en b: Overzichtsrapporten effectiviteit gericht op thema of doelgroep. Tevens worden naast een overzicht van internationale (interventie)databases, ook toegang tot publicaties met overzichten en 'good practices' buiten Nederland gegeven.

 

 

Zoekmachine

Interventiedatabase Gezond en Actief Leven

In de Interventiedatabase Gezond en Actief Leven (i-database) vindt u actuele leefstijlinterventies die in Nederland beschikbaar zijn. De Interventiedatabase Gezond en Actief Leven is een gezamenlijk initiatief van Nederlands Instituut voor Sport en Beweging (NISB) en RIVM Centrum Gezond Leven (CGL) in samenwerking met Trimbos-instituut. De interventiedatabase is een groeiende verzameling van ingediende en beoordeelde interventies, opgedeeld naar doelgroep, setting en thema. Hierbij wordt uitgegaan van 5 opeenvolgende waarderingscategorieën van interventies: van 'goed beschreven' tot 'sterke aanwijzingen voor effectiviteit'.

Verslag

Verslag naar aanleiding van de bijeenkomst van projectleiders Gezonde Slagkracht met vraag & antwoord en tips t.a.v. resultaatgericht werken - Resultaten zijn nodig om verder te komen. Niet alleen motiveren resultaten de medewerkers in je project of de partners in de keten, ze zijn ook essentieel voor het draagvlak op bestuurlijk en politiek vlak en daarmee voor de voortzetting van je financiering. In het benoemen van resultaten moet je concreet zijn. Je kunt resultaten behalen op zowel proces- als productniveau. Het is belangrijk om af te spreken (met partners én met de gemeente) wat je precies als resultaten beschouwt. Het is bovendien belangrijk om tussenresultaten vast te stellen. Het evalueren van tussenresultaten biedt aanknopingspunten om je doelen eventueel bij te stellen.

Manual/handboek

Protocol Intervention-mapping (IM) - Gerjo Kok (Universiteit Maastricht, Faculteit Psychologie) heeft met het Intervention-mapping-protocol een protocol bestaande uit 6 stappen voor de ontwikkeling van evidence- en theory-based interventies ontwikkeld. Het protocol staat beschreven in zijn boek, maar hij heeft er ook kortere en toegankelijke artikelen over gepubliceerd. 

Nieuwsbrief

Nieuwsbrief Gezonde Slagkracht over resultaatgericht werken (nummer 8, december 2011) - Resultaten zijn nodig om verder te komen. Niet alleen motiveren resultaten de medewerkers in je project of de partners in de keten. Ze zijn ook essentieel voor het draagvlak op bestuurlijk en politiek vlak en daarmee voor de voortzetting van je financiering. 

 

 

Praktijkvoorbeelden

Hier vindt u een aantal voorbeelden van lokale Gezonde Slagkracht projecten waarbij men zich heeft ingezet voor het laten opnemen van een interventie in de interventiedatabase (i-database). U vindt hier ook de link naar de beschrijving van de betreffende interventie.

Amersfoort - B.Slim beweeg meer, eet gezond 2010-2014

Er is tijdens de uitvoering nauw contact met het Centrum Gezond Leven geweest. B Slim was toen reeds ‘goed beschreven’ en in 2012 hebben zij de erkenning ‘theoretisch goed onderbouwd’ gekregen.

Zaanstad - Bewegen op recept in Zaanstad

De interventie Bewegen op Recept (BOR) Zaanstad is ingevoerd in de i-database. Er is nog geen aanvraag gedaan bij de erkenning-commissie. Er is besloten in 2011 om eerst nog te wachten op het erkenningstraject van BOR Den Haag. In 2012 is opnieuw onderzocht wat de mogelijkheden zijn voor het laten erkennen van Bewegen op Recept Zaanstad.

Meer lezen 

Woerden - Gezonde Slagkracht Woerden

Stapjefitter en Lokaal Actief (in Woerden als Woerden Actief) is inmiddels opgenomen in de database van het loket gezond leven. Beoordeling erkenning moet daarbij nog plaats vinden. Lekker Fit was daarnaast al een erkende interventie dit zelfde geldt voor de interventie SchoolGruiten als EU-Schoolfruit. Voor de overige interventies is nog geen erkenning aangevraagd.

Eindhoven - Versterken De Familie Lekkerbek in balans

Er is intensief contact met het CGL (geweest) over de interventies: Op Stap met een goed ontbijt; Op Stap met de familie Lekkerbek, De Familie Lekkerbek op bezoek bij Korein Kinderplein en Spreekuur Familie Lekkerbek. Een andere spin-off van Familie Lekkerbek in Balans is niet alleen dat ze in de CGL database zijn opgenomen, maar dat een en ander heeft geleid tot het feit dat één van de medewerkers van de GGD Brabant-Zuidoost - die aan de wieg van het Spreekuur Familie Lekkerbek heeft gestaan, nu dit spreekuur gaat opzetten in Amsterdam.

Meer lezen

Zwolle - Kinderen in Beweging. Een integrale wijkaanpak in Zwolle volgens de richtlijnen van Epode

Eerst is er contact met het ministerie van VWS geweest in verband met de landelijke Menukaart Sportimpuls waarin zowel Club2Move als de Bewegende Leerlijn zijn opgenomen. Club2Move is in het kader van Effectiviteit Interventies positief beoordeeld door een commissie bestaande uit NISB, TNO en Mulier. Daarnaast is Club2Move nu ook als Goed onderbouwd erkend door de Erkenningscommissie voor opname in de i-database.

Meer lezen 

Voorst - Alcoholmatiging Jeugd in de Achterhoek (AH) en Stedendriehoek (S3H)- Verzilvering en Verankering

Een aantal van de uitgevoerde activiteiten staat afzonderlijk beschreven in de i-database. Dit is het geval als één van de samenwerkingspartners deze activiteit heeft ingediend, of als een andere organisatie dit heeft gedaan. Zo beschrijft bijvoorbeeld IrisZorg de interventie Onder Invloed Onderweg (geen beoordeling), Tactus beschrijft de Kroegentocht/ Discoavond voor ouders (geen beoordeling). Er wordt gebruik gemaakt van De gezonde school en genotmiddelen dat het Trimbos-instituut in de database heeft gezet en dat is beoordeeld als ‘goed onderbouwd’. 

Zelf hebben ze het project Alcoholmatiging Jeugd in de Achterhoek in zijn geheel ingediend bij het CGL. Daarvoor kregen zij in 2010 de erkenning theoretisch onderbouwd, voor het effect op de perceptie van ouders waarschijnlijk effectief. Het gaat hierbij enkel om het Achterhoekse project, omdat tot 2011 de projecten in de Achterhoek en Stedendriehoek los van elkaar stonden. Het Achterhoekse project is daarnaast bijna 3 jaar eerder gestart, waardoor er meer onderzoek voorhanden was, ter ondersteuning van de indiening. Het project van de Stedendriehoek is later volgens dezelfde uitgangspunten opgezet.

Tilburg (Universiteit Tilburg) - Enhancing effective implementation of national guidelines on health promotion: developing concrete tools and handles for improving implementation at the local level. 

Proefimplementatie van de Handreiking Gezonde Gemeente bij de GGD-en Gelre IJssel en Hart van Brabant. Het onderzoek heeft betrekking op de stimulering van het gebruik van ondersteunende evidence based-instrumenten voor de beleidsontwikkeling op het gebied van de gemeentelijke volksgezondheid.

In de 2 genoemde GGD-organisaties is een proefimplementatie uitgevoerd met als doel: verzamelen van belemmerende en bevorderende factoren ten behoeve van een te ontwikkelen strategie voor effectiever gebruik van de Handreiking Gezonde Gemeente (HGG). De HGG is gericht op de preventie van overgewicht, alcohol misbruik, roken, seksuele gezondheid, letselpreventie en depressie. De bevindingen uit de proefimplementaties zijn in een case studie vergeleken met 2 controle-GGD'en, die de HGG bewust intensief of nauwelijks hebben gebruikt.

Resultaten van literatuurstudie, de case-studie, samen met gegevens uit een landelijke enquête naar het gebruik van de HGG en resultaten uit kwalitatieve onderzoeksmethoden (bijv. interviews) zijn gebruikt om te komen tot een set van 'bouwstenen' voor gerichte implementatie van de HGG in de GGD organisatie. Deze bouwstenen kunnen gezien worden als aanbevelingen voor professionalisering van een integrale aanpak van het lokale gezondheidsbeleid.

Resultaten

Uit het onderzoek is een set van 'bouwstenen' voortgekomen voor ondersteuning van een op-maat-implementatie van de Handreiking Gezonde Gemeente in de GGD organisatie. Voor een effectieve implementatiestrategie van de Handreiking (HGG) in de GGD organisatie, lijkt het noodzakelijk om sterker in te zetten op voorwaarden die een rol spelen bij adoptie van de HGG. Hierbij is van belang om:

  1. De diverse beloningsoriëntaties van medewerkers, leidinggevenden en managers goed in beeld te krijgen.
  2. De HGG te integreren in de eigen voorkeursinstrumenten van GGD en gemeente, waarbij niet de Handreiking, maar het eigen instrument (bijv. regionaal kompas, rVTV) de toegang tot de benodigde kennis is.
  3. De GGD organisatie te screenen op de ruimte voor meewerkend leiderschap in de managementcultuur en sturing via collectieve ambitie.
  4. De doelen en ambities voor gezondheidsbevordering en gemeentelijke ondersteuning (advisering) in de organisatie helder over te brengen en te vertalen naar gewenste concrete resultaten.
  5. De mate te bepalen waarin medewerkers ruimte hebben om over de HGG te praten met elkaar.
  6. Een peiling of scan uit te voeren van bestaande werkwijzen en van het ambitieniveau van de GGD organisatie (en gemeenten) op de professionalisering van (advisering voor) het gemeentelijk gezondheidsbeleid.

Succesfactoren – practice based

Werk evidence-based en vanuit vastgestelde kaders

Werk evidence-based. Doe dus alleen wat bewezen werkt, of op zijn minst dat wat volgens de theorie zou moeten werken. Laat u niet opjagen door elke hype die maar langskomt, maar werk vanuit duidelijke kaders. Dat geeft houvast en handelingsperspectief en maakt het mogelijk te sturen op resultaat.

Knelpunten/faalfactoren – practice based

‘“Evidence-based” kan (te) hoge verwachtingen wekken en leiden tot ondermaatse prestaties waarbij het zelf nadenken tot nul wordt gereduceerd. De term ‘resultaatgericht werken’ is daarom meer van toepassing op de lokale integrale aanpak voor gezondheid.’

(Citaat: Marije van Koperen)

Evidence based werken is meer dan alleen gebruik maken van evidence based interventies

De term ‘evidence based’ moet niet worden verward met ‘wetenschappelijk bewijs’ of ‘wetenschappelijk effect’.

Een erkende interventie is nooit gegarandeerd effectief

De effectiviteit van een erkende interventie is namelijk ook afhankelijk van de organisatie en de professional die deze uitvoert en van de implementatie. Dit is onder andere afhankelijk van de context waarin deze is uitgevoerd. Wat u wel zeker weet, is dat erkende interventies theoretisch onderbouwd zijn en daarom kansrijk zijn om effect te hebben. Interventies die op het niveau Effectiviteit erkend zijn, hebben in ieder geval in de onderzochte situatie (in Nederland en in het buitenland) effect gehad.

Als u de keuze uit verschillende interventies heeft, heeft het de voorkeur een erkende interventie in te zetten. U heeft immers informatie over de kwaliteit en effectiviteit van deze interventies.

Dit wil niet zeggen dat de niet-beoordeelde interventies niet effectief kunnen zijn. Van veel interventies is de effectiviteit nog onbekend. Ook is het mogelijk dat er nieuwe thema’s/problemen bijkomen waarbij nog weinig onderzoek is uitgevoerd. Het Centrum Gezond Leven (CGL) streeft ernaar zo snel mogelijk een grote hoeveelheid interventies beoordeeld te hebben, zodat helder wordt wat de kwaliteit van deze interventies is. Op die informatie kunt u uw keuze baseren.

Theoretische onderbouwing

Theoretische onderbouwing bij beoordeling van interventies

Best practice’ en ‘evidence based’ zijn veelgebruikte termen, maar worden niet gebruikt binnen het erkenningssyteem voor interventies van RIVM Centrum Gezond Leven (CGL), omdat er geen eenduidigheid is in wat er precies onder deze begrippen wordt verstaan. Om verwarring te voorkomen heeft CGL er voor gekozen om het certificeren niet aan deze termen op te hangen. In plaats daarvan gebruikt CGL de 4 erkenningsniveaus en het niveau ‘Goed beschreven’. Binnen deze niveaus komen de inhoudelijke aspecten van evidence based en best practice terug, evenals de overdraagbaarheid en de toepasbaarheid van een interventie.

Interventies opgenomen in de Interventiedatabase Gezond en Actief Leven (i-database) kunnen beoordeeld zijn als: 

  • Goed beschreven – deze beoordeling van de kwaliteit en uitvoerbaarheid is door professionals uit de praktijk uitgevoerd. Hiervoor is nog geen theoretische onderbouwing van de werkzaamheid nodig. De aandacht ligt meer op een samenhangende beschrijving van doelen, doelgroep aanpak, randvoorwaarden en overdraagbaarheid.
    • Goed onderbouwd (I)
      • Doel, doelen, aanpak en randvoorwaarden zijn degelijk beschreven.
      • Werkzaamheid van de interventie is onderbouwd met modellen, theorie of literatuur.
    • Effectief (II, III, IV)
      • Hier gelden dezelfde criteria als voor Goed onderbouwd, plus
      • Effectiviteit is aangetoond met in ieder geval Nederlands onderzoek.
        Bij de erkenning Effectief, geeft de commissie tevens een specificatie van de mate van effectiviteit: ‘eerste aanwijzingen voor effectiviteit (II)’, ‘goede aanwijzingen voor effectiviteit (III)’ en ‘sterke aanwijzingen voor effectiviteit (IV)’.

De beoordeling van de kwaliteit, effectiviteit en uitvoerbaarheid wordt door de Erkenningscommissie Interventies uitgevoerd.

Instrumenten en methodieken

Om een interventie te laten erkennen door de Erkenningscommissie van de i-database wordt een zogeheten ‘erkenningstraject’ afgelegd. Interventie-eigenaren kunnen hun interventie via dit traject laten beoordelen op kwaliteit, uitvoerbaarheid en effectiviteit. Zo wordt zichtbaar wat werkt voor professionals werkzaam bij GGD, GGZ, thuiszorg, in de eerste lijn en opdrachtgevers zoals gemeenten en zorgverzekeraars.

Trainingen

Summer course Intervention Mapping

Universiteit Maastricht verzorgd een Engelstalige summer course Intervention Mapping (IM) van een week: ‘Intervention Mapping: Designing Theory-based and Evidence-based Programs’. Dit kan gezien worden als een introductiecursus, meest met internationale deelnemers.

Vervolgens kunnen professionals ook in aanmerking komen voor een certificaat IM trainer, maar pas nadat ze 2 keer assistent-trainer zijn geweest onder begeleiding van een gecertificeerde IM trainer. 

Ook worden in-service trainingen gegeven die zijn aangepast aan de vraag; 1 trainer per 7 deelnemers, met een minimum van 2 trainers. Daarvoor wordt de formele vergoeding voor derden gerekend.

Gastsprekers

Djoeke van Dale

Contactgegevens 

  • Functie: Programma coördinator Kwaliteit
  • Instelling: RIVM Centrum Gezond Leven
  • Bezoekadres: Anthonie van Leeuwenhoeklaan 9, 3720 MA Bilthoven
  • Postadres: Postbus 1 3720 BA Bilthoven
  • Telefoonnummer: 06-2960801
  • e-mail: djoeke.van.dale@rivm.nl

Thema: Evidence based en resultaatgericht werken

  • Toelichting m.b.t. de inhoud van een gastcollege: 
  • erkenning (beoordelen) van interventies  en de wiize waarop evidence vertaald is in criteria (kwaliteit, effectiviteit en toepasbaarheid). 
  • aandacht voor werkzame elementen i.p.v. afzonderlijke interventies
  • gebruik van erkende interventies door praktijk

Voorwaarden: Ik wil graag dicht bij het werk van CGL blijven: een toelichting hoe wij in de praktijk dit vraagstuk van evidence beoordelen en hoe wij zorgen dat deze kennis ook weer gebruikt wordt. Een algemeen verhaal over evidence zou me teveel tijd kosten om voor te bereiden.

Matthijs van den Berg

Contactgegevens

 

Thema: Evidence based en resultaatgericht werken

Toelichting m.b.t. de inhoud van een gastcollege: Volksgezondheid en preventie, leefstijl en gezondheidsbevordering, effectiviteit en kosteneffectiviteit van maatregelen

Voorwaarden: (reiskosten)vergoeding, maatwerk bespreekbaar.

Rik Crutzen

Contactgegevens

  • Functie: Universitair Docent
  • Instelling: Universiteit Maastricht
  • Bezoekadres: Peter Debyeplein 1, 6229 HA Maastricht
  • Postadres: Postbus 616, 6200 MD Maastricht
  • Telefoonnummer: 043 388 24 15
  • e-mail: rik.crutzen@maastrichtuniversity.nl 

Thema: evidence-based en resultaatgericht werken

Toelichting m.b.t. de inhoud van een gastcollege: eHealth; planmatige interventieontwikkeling.

Voorwaarden: (Reiskosten)vergoeding. Maatwerk en bespreekbaar.

Gerjo Kok

Contactgegevens

  • Functie: hoogleraar toegepaste psychologie
  • Instelling: Maastricht University
  • Bezoekadres: Universiteitssingel 40, Maastricht
  • Postadres: Postbus 616, 6200MD Maastricht
  • Telefoonnummer: 043 3881908 (secretaresse)
  • e-mail: g.kok@maastrichtuniversity.nl 

Toelichting m.b.t. de inhoud van een gastcollege: Intervention Mapping

Voorwaarden: onderhandelbaar; reistijd moet niet te gek worden.