Onderzoekers van het Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg Nijmegen (UKON) doken de afgelopen twee jaar samen met zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen in de wereld van Sociotherapeutische Leefmilieus (STL’s). Het actieonderzoek leverde kennis op die meteen kan worden ingezet om de praktijk te verbeteren.

Waar de ene bewoner graag contact zoekt met anderen, heeft de ander meer behoefte aan rust en veiligheid. Steeds meer zorginstellingen werken daarom met Sociotherapeutische Leefmilieus (STL’s): leefomgevingen die zijn afgestemd op de behoeften en zorgvragen van bewoners. STL’s lijken een positief effect te hebben op het welbevinden van bewoners. Want als een groep bewoners goed bij elkaar past en op een fijne manier met elkaar samenleeft, dan zorgt dat voor duidelijkheid, continuïteit en rust voor zowel bewoners als medewerkers. Een combinatie van literatuuronderzoek en actieonderzoek zorgde voor meer inzicht in de uitgangspunten en elementen van STL’s.

Praktijkverbetering

‘Door samen met de praktijk onderzoek te doen vormden we ons sneller een goed beeld van hoe het werken met STL’s gaat en wat er beter kan’, zegt prof. dr. Debby Gerritsen, hoogleraar welbevinden in de langdurige zorg bij het Radboudumc. Ook hielp het om de theorie achter de werkwijze die jaren geleden is ingevoerd weer helder op het netvlies te krijgen. Het actieonderzoek vond plaats bij woonzorgcentrum Landrijt in Eindhoven (Archipel Zorggroep) waar al langere tijd met STL’s wordt gewerkt en woonzorgcentrum Polderburen in Almere (Zorggroep Almere) waar sinds een paar jaar op basis van de methode van Archipel Zorggroep wordt gewerkt. 
De werkgroepen bestonden uit projectleider Debby Gerritsen, uitvoerend onderzoeker Hanneke Noordam, inhoudelijk experts van beide zorggroepen en een ervaringsdeskundige. (Oud-)mantelzorger Annemieke van der Dussen was één van de ervaringsdeskundigen. Haar echtgenoot had dementie en woonde in één van de STL’s in Landrijt. ‘Ik maakte de werking van STL’s dagelijks mee en zag nog genoeg mogelijkheden voor verbetering, onder andere op het gebied van scholing en inrichting van de fysieke leefomgeving. Ik verwachtte daar via het onderzoek een nuttige bijdrage aan te kunnen leveren.’

Ander perspectief

Een belangrijk kenmerk van actieonderzoek is dat het voortkomt uit een praktijkvraag en niet - zoals vaak het geval is bij onderzoek - gestoeld is op nieuwe ideeën van onderzoekers op basis van beleidsmatige of wetenschappelijke kennis. Gerritsen: ‘Omdat deze manier van onderzoek doen veel tijd kost, is er veel draagvlak binnen een organisatie nodig. Deelname gaat namelijk altijd ten koste van iets anders, bijvoorbeeld de tijd die je met bewoners doorbrengt. Het is goed om daar als onderzoeker altijd kritisch op te blijven.’ Het voordeel van actieonderzoek? Je bent direct in de praktijk aan het werk en merkt dus onmiddellijk de resultaten. Ook kan je snel bijsturen als dat nodig en gewenst is. 

De werkgroep voerde maandelijks overleg over alle aspecten van het onderzoek. ‘Onze rollen waren totaal gelijkwaardig: de kennis van de zorgprofessionals woog even zwaar als mijn kennis als mantelzorger’, zegt Van der Dussen. Voor onderzoekers biedt deelname van ervaringsdeskundigen een enorme toegevoegde waarde. In dit geval was dat niet alleen omdat Van der Dussen de stem van bewoners vertegenwoordigde, maar ook omdat ze een ander perspectief bood op de werking van STL’s. Gerritsen: ‘Annemieke kon als mantelzorger bijvoorbeeld goed aangeven wat voor bewoners belangrijk was in het specifieke leefmilieu en waar het nog niet voldoende matchte met hoe het STL op dat moment werd neergezet.’ De inrichting van de fysieke leefomgeving is daar een voorbeeld van. ‘Ik vond het jammer dat mijn man in een pas gebouwd verpleeghuis terechtkwam, waarvan de bouw en inrichting nog niet goed bij het gedachtengoed achter STL’s paste’, zegt Van der Dussen.

Nieuwe boost

Dat bleek ook uit het actieonderzoek: er is meer aandacht nodig voor de inrichting van de fysieke leefomgeving en het effect hiervan op het welbevinden van de bewoners. Van der Dussen: ‘Door bezuinigingen is er soms weinig tijd om activiteiten te organiseren voor bewoners. Binnenkomen in een woonkamer waar 7 mensen de hele dag op hun stoel zitten is het meest pijnlijke dat je als mantelzorger kunt meemaken. Dit voorkom je door prikkels te creëren met kleuren, geuren, verlichting, akoestiek en meubels, afgestemd op het niveau dat de bewoners aankunnen.’ Daarom ontwikkelde Archipel samen met creatief ontwerpers een workshop voor medewerkers, die zorgt voor meer bewustwording over die fysieke leefomgeving. ZonMw kende onlangs een zogeheten Verspreidings- en implementatie impuls (VIMP) toe aan dit project, zodat er een breed toepasbare tool kan worden ontwikkeld. Van der Dussen vindt het een fantastisch initiatief en is ook betrokken bij dit vervolgproject. 

Een ander verbeterpunt van Van der Dussen had betrekking op de scholing van personeel, flexwerkers en stagiairs in het werken met STL’s. Ze is dan ook blij met de e-learning voor medewerkers en mantelzorgers, waardoor ze een idee krijgen bij wat werken en wonen in STL’s precies inhoudt en er dus ook bewuster voor kiezen. Met continue scholing zorg je ervoor dat het onderwerp bij iedereen top of mind blijft’, aldus Van der Dussen. Volgens de betrokkenen gaf het onderzoek dan ook een nieuwe boost aan het werken met STL’s, waardoor de behoeften van bewoners nog meer centraal kwamen te staan. Wel zijn voldoende aandacht voor de match tussen bewoners, passende competenties van zorgpersoneel en continuïteit in personele bezetting belangrijk voor het goed functioneren van STL’s. 

Waardevolle kennis

Terugkijkend omschrijft Van der Dussen het project als een ‘onderzoekend onderzoek’: de doelen stonden vast, maar de weg er naartoe was nog niet uitgestippeld. De combinatie van invalshoeken maakte het onderzoek sterk. ‘Je hebt een wetenschappelijke blik nodig om een goed onderzoeksplan te bedenken en haalbare doelen te stellen. Mijn eigen focus ligt meer op de mensen, de omgeving en het gevoel. We vulden elkaar daardoor goed aan’, zegt Van der Dussen.
Gerritsen beschouwt het meer als een feasibility study, waarin de elementen van STL’s uit de literatuurstudie teruggezien werden in de praktijk: de behoeften en zorgvragen van bewoners staan centraal, de fysieke en sociale omgeving vormen samen het kader van de behandeling en zorgprofessionals kunnen binnen STL’s flexibeler inspelen op veranderende behoeften. Die observaties vormen een mooie opmaat voor een grotere studie naar het daadwerkelijke effect van STL’s op het welbevinden van bewoners én medewerkers. Want Gerritsen is voorzichtig met het doen van algemene uitspraken. De resultaten van actieonderzoek zijn immers erg afhankelijk van de situatie en de context waarin je onderzoek doet. Kortom: het levert waardevolle kennis op, maar de toepassing ervan is minder breed dan je zou willen. Toch raadt de hoogleraar deze manier van onderzoek doen zeker aan. ‘Samen met de praktijk onderzoek doen is een belangrijk onderdeel van het wetenschappelijke proces, waar eerder te weinig aandacht voor was. Bovendien maakt de kennis die je opdoet de volgende stappen beter doordacht en daardoor succesvoller.’ 

Ode aan kwetsbaarheid

Prof. dr. Debby Gerritsen is per 1 april 2019 benoemd tot bijzonder hoogleraar ‘Welbevinden kwetsbare ouderen en mensen met een chronische ziekte in de langdurige zorg’ aan de Radboud Universiteit/Radboudumc. De leerstoel is mogelijk gemaakt door het Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg Nijmegen (UKON). Debby zal op 29 september 2020 tijdens het jaarlijkse UKON-symposium haar oratie uitspreken, met als titel ‘Ode aan kwetsbaarheid’. Ze gaat in op de vraag wat welbevinden precies inhoudt en hoe we kunnen bijdragen aan het welbevinden van kwetsbare mensen. Daarin breekt zij een lans voor kwetsbaarheid. 
 

Meer informatie

ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis - om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren. ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.

Colofon Fotografie Shutterstock Tekst Dieuwke de Boer 

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website