Wat betekent bestaanszekerheid in een mensenleven? En hoe voorkom je ‘institutionele vernedering’ van mensen in kwetsbaarheid? Een gesprek met Anke Jansen en Jet Bussemaker over ‘bestaanszekerheid’.

ZonMw · #3. Beweging in kwetsbaarheid: Bestaanszekerheid

‘Bestaanszekerheid’ was het onderwerp van de derde talkshow van 25 maart 2021. Als er één ding essentieel is om te kunnen meedoen, is het wel bestaanszekerheid. Onzekerheid over een dak boven je hoofd, zinvolle dagactiviteiten en een sluitend huishoudboekje zonder schulden, dat alles beperkt de ‘mentale ruimte’ die je voelt om je eigen weg te vinden. Bestaanszekerheid is daarom het fundament voor een inclusieve samenleving. Wat is bestaanszekerheid eigenlijk? Welke invloed heeft bestaansónzekerheid? En wat is de betekenis van een eigen plek voor herstel? In deze podcast gaan we op zoek naar antwoorden.

‘Bestaanszekerheid is het kunnen nadenken over de dag van morgen, en niet alleen maar bezig hoeven zijn met wat je vandaag moet doen om te overleven.’ Dat is volgens Jet Bussemaker waar het bij bestaanszekerheid vooral om draait. ‘In het publieke debat wordt de term vaak verengd tot inkomenszekerheid. Zeker, een inkomen is belangrijk, en schulden kunnen een enorme katalysator van problemen zijn. Maar zekerheid over je bestaan is uiteindelijk veel breder.’ Die visie komt ook terug in het op 7 april 2021 gepresenteerde RVS-advies ‘Een eerlijke kans op gezond leven’. Daarin staat dat gezondheidsachterstanden vaak samenhangen met maatschappelijke problemen die langere tijd duren en elkaar versterken. Denk aan werkloosheid, een laag inkomen, schulden, een ongezonde leefomgeving en een gebrek aan sociale relaties. Een combinatie daarvan kan leiden tot processen van sociale uitsluiting, aldus de RVS.

Erbij kunnen horen

Anke Jansen herkent wat Bussemaker vertelt over sociale uitsluiting. Ze schetst het beeld van een snelstromende rivier waar iemand in terechtkomt, en het lukt deze persoon maar niet om op de oever te komen. Op de kant staan allemaal mensen te roepen: stop met je drugs, maak geen schulden meer; dan komen we je helpen! Maar intussen drijft de drenkeling steeds verder af. Jansen: ‘Bestaanszekerheid is inderdaad veel meer dan een fatsoenlijk inkomen hebben. Het gaat om een fundamenteel gevoel erbij te mogen horen. Als je in die rivier ligt, ervaar je de mensen op oever als heel ver weg. Dat hulpeloze zwemmen doet veel met je. Bij Housing First staan we niet te roepen, maar springen zelf in de rivier. En zeggen: hier, pak deze reddingsboei!’

Institutionele vernedering

In de talkshow zei Frank van der Schee van Werkplaats COMO dat er op dakloosheid een stigma zit: het is – kort samengevat – je eigen schuld. Jansen herkent dat mechanisme van ‘blaming the victim’ uit haar ervaringen bij Housing First. ‘Burgers hebben inderdaad soms de neiging iemand persoonlijk verantwoordelijk te maken voor zijn bestaansonzekerheid. Maar ook de instituties zetten mensen in een hoek. Die sociale uitsluiting waar Jet het over heeft, zou ik institutionele vernedering willen noemen. Vanaf dag één zijn wij met de mensen die we bijstaan bezig de gevolgen daarvan te bestrijden.’ Bussemaker is het met Jansen eens. ‘In de toeslagenaffaire zag je het heel duidelijk. Mensen kregen individueel de verantwoordelijkheid toegeschoven, maar wat daar is fout gegaan is een institutionele en een bestuurlijke kwestie. Met een enorme mentale en sociale impact. Een overheid moet er juist alles aan doen om een dergelijke vernedering te voorkomen.’

Je leven weer op de rit

De aanpak van Housing First is heel concreet, vervolgt Jansen. ‘We gaan letterlijk naar iemand toe, nemen een sleutel mee en zeggen: we hebben een huis voor je, wil je samen met ons optrekken om jouw leven weer op de rit te krijgen?’ De kern van de aanpak is uitgaan van wat iemand zelf wil. ‘Je hebt het hier over mensen die vanuit de rivier naar de anderen op de oever kijken en denken: waarom zou ik die vertrouwen? Dat doe je pas als er iemand letterlijk in het water springt en jou vraagt wat je wilt. Dát is vraaggestuurd werken, naar ons idee.’ Bussemaker vindt het een mooie aanpak. ‘Vraag inderdaad simpelweg: wat heb jij nodig om een volgende stap te zetten? En de eerste stap is inderdaad een plek waar je je veilig voelt. Zo geef je mensen letterlijk de ruimte om weer eigenwaarde op te bouwen. Welbeschouwd is dat de keerzijde van de vernedering waaronder ze vaak zo hebben geleden.’ En het werkt, ook als het gaat om inclusie, vertelt Jansen. ‘Natuurlijk gaat het ook wel eens mis. Maar ik ken ook een voorbeeld van iemand die via ons een huis kreeg en de vaste oppas werd bij zijn nieuwe buren.’

Wat is moreel oké?

Mensen op deze manier helpen vergt lef. Bussemaker signaleert dat professionals de neiging hebben vooral te handelen vanuit rechtmatigheid en de protocollen. Daarmee verliezen ze ‘de bedoeling’ van wat ze doen soms uit het oog. Er zijn zeker professionals die de ruimte nemen, zegt ze er meteen bij, maar die moeten zich dan wel gesteund weten door hun bazen en de bestuurders. Die kunnen bijvoorbeeld regelruimte creëren, waarbij fouten maken mag. Volgens Jansen vergt dat een veilige cultuur waarin mensen elkaar bij fouten niet beschuldigen, maar willen leren van elkaar. Bussemaker pleit ten slotte voor een politiek-filosofisch debat. ‘Waar hadden we ook weer een overheid voor? Waartoe dient nu eigenlijk die verzorgingsstaat?’ Het gaat volgens haar om het tegengaan van vernedering en de bescherming van burgers. Jansen trekt het nog breder: ‘We hebben met elkaar een maatschappelijke opdracht, waarover we ook met z’n allen een gesprek moeten voeren. Dat gesprek gaat over macht en onmacht. En over de vraag wat we als samenleving moreel oké vinden én wat moreel verwerpelijk is.’

Meer horen over de betekenis van bestaanszekerheid voor herstel? En over de professionele én bestuurlijke moed die nodig is om institutionele vernedering te voorkomen? Luister dan naar het volledige gesprek tussen Anke Jansen en Jet Bussemaker.

Anke Jansen is betrokken bij Housing First. Dat initiatief geeft al bijna 25 jaar dakloze mensen eerst woonruimte en dan hulp bij het verlichten van andere zorgen. En met succes. Na een start in 2006 zijn er nu in Nederland ruim dertig praktijken met gemiddeld tussen de 25 en 50 deelnemers.

Jet Bussemaker nam deel aan de talkshow van 25 maart 2021. Ze is voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, die in april 2020 een advies publiceerde met de veelzeggende titel ‘Herstel begint bij een huis’. De boodschap: een plek om te wonen staat aan de basis van elk passend hulpverleningstraject.

Meer weten over Beweging in kwetsbaarheid?

Van januari tot en met juni 2021 besteedden ZonMw, VNG en Impuls Werkplaats onder de noemer Beweging in kwetsbaarheid’ aandacht aan verschillende thema’s die bijdragen aan een meer inclusieve samenleving met passende zorg en ondersteuning voor (psychisch) kwetsbare mensen. Met een maandelijkse talkshow, podcasts en publicaties.

Colofon tekst Marc van Bijsterveldt, portretten aangeleverd door de geïnterviewden

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website