En hoe leer je samen te werken aan een domeinoverstijgende, integrale aanpak? Een gesprek met Nynke Boonstra en Marcel van Eck over professionaliteit en onderwijs.

ZonMw · #4. Beweging in kwetsbaarheid: Professionals en onderwijs

De vierde talkshow van 22 april 2021 ging over ‘professionaliteit en onderwijs’. In complexe situaties is een domeinoverstijgende, integrale aanpak nodig, die de leefwereld centraal stelt. Dat vergt ‘scharrelruimte’ en kennis van andere domeinen. En een goede opleiding, ook via bijscholing en leernetwerken. In deze podcast bespreken twee experts met ervaring in praktijk, onderzoek én opleiding hoe je huidige en toekomstige professionals kunt leren omgaan met de complexe problematiek die ze in hun werk tegenkomen.

‘Voor mij betekent professionaliteit dat je over vaardigheden beschikt die anderen niet of minder in huis hebben. Het gaat in een vak om een common ground, dus een zekere overeenstemming over wat je doet én hoe je dat doet. Voor sociaal werkers gaat het om het aansluiten bij iemands leefwereld. Zoiets doe je steeds vanuit een generalistische invalshoek.’ Dat zegt Marcel van Eck op de vraag wat professionaliteit voor hem betekent. Als verpleegkundige herkent Nynke Boonstra veel van wat hij zegt. ‘Ons vak is wel wat meer specialistisch, maar we kijken zeker niet alleen naar medische aspecten. We ondersteunen mensen in hun zelfmanagement, en dan heb je het zowel over psychisch, sociaal als lichamelijk functioneren.’ Van Eck en Boonstra zien allebei een sterke common ground voor hun vakgebieden. Van Eck: ‘Ook wij als sociaal werkers stellen de zelfregie van de cliënt centraal.’

Ervaringskennis meenemen

Vakmensen werden lang opgeleid met een grote nadruk op professionele distantie. Van Eck herinnert het zich nog goed. Inmiddels is het inzetten van ervaringsdeskundigheid geen taboe meer. Zoals Marie-Jeanne van der Ploeg het tijdens de talkshow zei: ‘Je bent in dit werk je eigen instrument. Zorg dat je je eigen kwetsbaarheid bij jezelf herkent en erkent, om te kunnen uitvinden hoe je die kunt inzetten.’ Van Eck: ‘We weten dat veel studenten aan de opleiding tot sociaal werker beginnen vanwege eigen ervaringen. Het is een goede ontwikkeling dat mensen hun ervaringskennis meenemen in de praktijk. Je moet niet meteen je ziel en zaligheid op tafel leggen, maar je kunt je ervaring heel goed inzetten om aansluiting te bewerkstelligen.’ Boonstra wijst op het belang van ‘zelfonthulling’, waarover psychiater Erwin van Meekeren een volgens haar bruikbaar boekje heeft geschreven. ‘Ik vertel regelmatig over mijn moederrol en de onzekerheid die ik daarin soms ervaar. Zelfonthulling is belangrijk in de verbinding, maar het is geen doel op zich.’  

Durven vertragen

Volgens Boonstra moet je als professional ook af en toe achterover leunen en niet meteen wat doen. ‘Het is fijn om te kunnen handelen, maar het is niet altijd meteen duidelijk wat de oorzaken van iemands problemen zijn. Om te horen wat iemand nu echt te zeggen heeft, moet je durven vertragen. Zeker mensen met een psychosegevoeligheid vertellen vaak andere dingen dan je van vrienden of familie hoort. Je bent er dus ook nooit in één gesprek. Kies een werkhypothese en neem de tijd om die te onderzoeken.’ Van Eck herkent de reflex om meteen in actie te komen. ‘Je kiest voor dit vak omdat je anderen wilt helpen. Dan schiet je heel makkelijk in de reddersrol. Maar zo vergeet je misschien te vragen wat een gezin nu eigenlijk zelf wil. Als wij als hulpverleners alle ruimte innemen, kunnen cliënten niet leren en reflecteren. Dat is heel verstikkend.’

Samen uitvinden wat werkt

Samenwerking is het sleutelwoord in goede hulpverlening. En niet alleen met de cliënt of een gezin, maar zeker ook met andere professionals. Volgens Van Eck gaat interprofessionele samenwerking zeker niet vanzelf. ‘Je hebt te maken met verschillende achtergronden en opvattingen over wat goed is. Het is de kunst de verschillen van inzicht te omarmen. De plekken waar het schuurt zijn de plekken waar het interessant wordt, waar je patronen kunt doorbreken. Om dit zo te zien, heeft mij overigens wel wat jaren gekost.’ Boonstra ziet dat professionals tegenwoordig veel meer openstaan voor andere perspectieven. Maar, zegt ze, samenwerking slaagt pas als je je inzichten niet alleen deelt met elkaar, maar juist ook met de cliënt en de mensen om hem of haar heen. ‘Zeg dus niet tegen cliënt: wij weten het! Maar ga samen op onderzoek uit, om uit te vinden wat voor iemand werkt.’

Gelaagd leren werken

Voor een integrale aanpak hebben professionals ‘scharrelruimte’ nodig, en de moed om andere domeinen te betreden. Tijdens de talkshow zei Boonstra dat alles erg dichtgeorganiseerd is, en de financiering zit maatwerk nogal eens in de weg. Toch is er meer mogelijk dan professionals vaak denken, is haar ervaring. ‘Als je elkaar goed kent en de ruimte neemt om dingen samen te doen, dan komt de betaling er wel achteraan. We zijn soms geneigd vooral te kijken naar wat niet goed gaat. Vertel elkaar juist ook over de successen.’ Van Eck bepleit dat professionals ‘gelaagd’ leren werken: breder kijken dan je caseload en bijdragen aan het grotere geheel. ‘Sociale problemen ontstaan altijd in een maatschappelijke context. Het gaat vaak om structurele problemen die we op een ander niveau moeten oplossen. Leg daarover signalen neer bij het management of bijvoorbeeld een projectleider in de wijk.’ Wat is nu de ideale opleiding? Integratie is belangrijk, maar niet door alle professies in één opleiding onder te brengen, vinden beiden. Van Eck: ‘Uiteindelijk gaat het over persoonlijke ontwikkeling: jezelf leren kennen, weten waarvoor je staat. Als je weet welk verschil je wilt maken, wordt het makkelijker om gelaagd te werken.’

Meer horen over de rol van professionaliteit en onderwijs in een inclusieve samenleving? Luister dan naar het volledige gesprek tussen Nynke Boonstra en Marcel van Eck.

Nynke Boonstra is lector Zorg & Innovatie in de Psychiatrie bij NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden. Zij doet veel praktijkgericht onderzoek en is onder meer initiatiefnemer van de leergang personen met onbegrepen gedrag. Ook is ze verpleegkundig specialist in de ggz.

Marcel van Eck is docent en onderzoeker bij de masteropleiding Innovatie Zorg en Welzijn aan de Hogeschool Utrecht. Hij doet een promotieonderzoek naar integraal werken bij gezinnen met meervoudige en complexe problemen. In 2020 kreeg hij de eretitel Sociaal Werker van het jaar.

Meer weten over Beweging in kwetsbaarheid?

Van januari tot en met juni 2021 besteedden ZonMw, VNG en Impuls Werkplaats onder de noemer Beweging in kwetsbaarheid’ aandacht aan verschillende thema’s die bijdragen aan een meer inclusieve samenleving met passende zorg en ondersteuning voor (psychisch) kwetsbare mensen. Met een maandelijkse talkshow, podcasts en publicaties.

Colofon tekst Marc van Bijsterveldt, portretten aangeleverd door de geïnterviewden

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website