Bij fietsers denk je niet meteen aan mensen met een visuele beperking. Toch zijn er veel slechtziende Nederlanders die op de fiets stappen en goed mee kunnen komen in het verkeer. Wat doen zij om te compenseren voor hun slechtziendheid? Bart Jelijs, promovendus bij de Rijksuniversiteit Groningen, doet daar onderzoek naar.

Heel veel mensen zullen denken: ‘Fietsen als je slechtziend ben, is dat wel veilig?!’
‘Dat is een vraag die ik bijna altijd hoor als ik mensen vertel wat ik doe. Dan is meestal de reactie: “Je gaat mensen die slecht zien toch niet laten fietsen?”, of zelfs wel eens: “Je gaat toch geen blinden laten fietsen?!” Dan heb ik altijd eerst wat uit te leggen.

Meestal vraag ik die mensen hoe ze ergens zijn gekomen – meestal is dat met de fiets – en dan leg ik uit dat als je slecht ziet, en je geen auto meer mag rijden, er nog maar weinig over blijft. En dat fietsen ontzettend belangrijk is, zeker als je in Nederland woont. Dan is de discussie vaak snel afgelopen. Weet je, er zijn gewoon mensen die slecht zien en fietsen, maar dat zie je niet van buitenaf. Kennelijk valt dat niet zo op en lukt het ze om dat veilig en verantwoord te doen.’

Meer over Bart

Waar kom je vandaan?
‘Ik woon in Groningen, maar ik kom oorspronkelijk uit Zuidlaren. Je weet wel, waar Berend Botje ook naartoe ging. Ik ben voor mijn studie in Groningen terecht gekomen, waar ik eerst SPH heb gedaan, daarna psychologie ben gaan doen en een master klinische neuropsychologie heb gedaan. Daar werd ook verkeerspsychologie aangeboden en dat vond ik heel leuk, dus daar ben ik in blijven hangen.’

Wat doe je in het dagelijks leven?
‘Ik doe veel met muziek. Ik zit in een band, waarmee ik jaren ’60 muziek speel. We proberen wel iedere twee maanden een optreden te hebben, maar in de zomer is het meestal wat drukker dan in de winter. Oh, en ik luister graag naar The Beatles!’

Wat zijn jouw plannen voor de zomer?
‘Ik ga met mijn vriendin Maartje naar de Baltische staten. Daar zijn we ongeveer 3,5e week zoet mee.’

Wat verstaan we eigenlijk onder ‘slechtziend’?
‘Wat wij daaronder verstaan is dat mensen permanent slecht zien en bijvoorbeeld met de beste bril op niet meer zelf de krant kunnen lezen. Het gaat dan bijvoorbeeld om mensen met een gezichtsscherpte van 0,3 of lager, maar ook om mensen die een gezichtsveld hebben van 30 graden of minder. Of een combinatie van die dingen.’

Hoeveel mensen die slechtziend zijn stappen op de fiets?
‘Dat weet ik niet exact, daar zijn geen cijfers over bekend. Daarom hebben we een online enquête uitgevoerd, en daar hebben 220 slechtziende deelnemers aan meegedaan. En van die deelnemers fietste ongeveer 90 procent. Dat beeld is misschien wel wat vertekend, want de mensen die niet fietsen hebben mogelijk niet zo’n belang om met het onderzoek mee te doen. Maar eigenlijk was ik blij verrast dat er zo veel slechtziende fietsers hebben meegedaan.’

'We willen eigenlijk weten wat mensen die slecht zien doen om het voor zichzelf mogelijk te maken om veilig te fietsen.'

Wat levert fietsen op voor iemand die slechtziend is?
‘Zelfstandigheid, onafhankelijkheid en mobiliteit. Of je wel of geen fiets kan gebruiken kan heel veel impact hebben. Als je bijvoorbeeld naar je werk of met vrienden naar de kroeg wil, ben je afhankelijk van een chauffeur als je niet fietst. En zo werkt dat door op nog veel meer vlakken.’

Waar hebben slechtziende fietsers moeite mee ten opzichte van fietsers die goed kunnen zien?
‘Het is bekend dat er mensen zijn die slecht zien en niet meer fietsen. Maar we weten ook dat er mensen zijn die nóg slechter zien, maar wél fietsen. Dus we willen eigenlijk weten wat die mensen doen om het voor zichzelf mogelijk te maken om veilig te fietsen, en waar zij problemen mee ondervinden.

Daar is praktisch nog geen onderzoek naar gedaan. Die vragenlijst waar ik net over vertelde, daarvan was het doel om die problemen in kaart te brengen. De belangrijkste obstakels die uit die vragenlijst naar voren kwamen zijn licht/donkerwisselingen, het zien van obstakels en van andere weggebruikers. Veel slechtziende fietsers hebben ook moeite met het oversteken van kruispunten zonder verkeerslichten. Want dan moet je zelf kijken; je hebt geen verkeerslicht waarop aangegeven wordt of je kunt gaan of niet.

En zo zijn er nog veel meer factoren waar ze moeite mee hebben. Zoals het overzicht krijgen van de verkeerssituatie, anticiperen op andermans gedrag, het verloop van de weg, de zichtbaarheid van andere verkeersdeelnemers, de onvoorspelbaarheid van anderen, aanwezigheid van obstakels etc.'

'Het wel of niet gebruiken van de fiets hangt niet alleen af van de visuele beperking zelf.'

Waarom zijn jullie begonnen met het project Veilig op de fiets?
‘We willen slechtziende mensen volwaardig laten meedoen aan de maatschappij. Zelfstandige mobiliteit is daarbij essentieel. En we willen de mobiliteitstrainers bij Visio en Bartiméus graag wetenschappelijk gefundeerde handvatten geven. Zij geven mobiliteitsadvies om de mobiliteit van slechtziende mensen te vergroten. De fiets kan daar onderdeel van zijn, maar daar is dus nog maar weinig onderzoek naar gedaan. En we denken dus ook dat het advies dat over fietsen wordt gegeven om die reden vaak best wel terughoudend is. Ik kan me heel goed voorstellen dat het voor die mobiliteitstrainers lastig is om vast te stellen of fietsen nou wel zo’n goed idee is. Er moet gewoon wat meer informatie over komen. En dat is wat wij doen: handvatten geven om dat advies te optimaliseren.’

Wat zijn de resultaten van het onderzoek tot nu toe?
‘De belangrijkste dingen die we tot nu toe hebben gevonden zijn die factoren waar ik het net over heb gehad. Maar wat denk ik een van de belangrijkste dingen is die we hebben ontdekt, is dat het wel of niet gebruiken van de fiets niet alleen afhangt van de visuele beperking zelf. Zoals ik al vertelde komen we mensen tegen die ernstige visuele beperkingen hebben, maar wél fietsen, maar we komen ook mensen tegen die beter zien, maar niet fietsen. Het advies over het wel of niet fietsen zou wat mij betreft dus niet alleen op basis van de visuele beperking gegeven moeten worden. Er moet ook naar het grotere plaatje gekeken worden.’

Hebben jullie alleen vragenlijsten afgenomen?
‘Nee hoor, we hebben ook praktijkonderzoek gedaan. We hebben bijvoorbeeld goedziende en slechtziende mensen door Haren laten fietsen. Daarmee wilden we achterhalen of we iets konden zien van het compensatiegedrag. Bijvoorbeeld of mensen langzamer gingen fietsen. Maar in dat onderzoek hebben we geen grote verschillen gezien tussen de slechtziende groep en de controlegroep die wél goed kan zien.

We hebben mensen ook op een elektrische fiets laten rijden, want één op de drie nieuw verkochte fietsen is elektrisch. Uit dat onderzoek blijkt niet dat fietsen met een e-bike voor slechtziende mensen onveiliger is. Wat we wel zien is dat mensen met een lage gezichtsscherpte niet sneller fietsen op een e-bike dan op een normale fiets, terwijl goedziende mensen dat wél doen. Dat impliceert dat compensatie in snelheid belangrijk is voor mensen met een lage gezichtsscherpte.

We zijn nu bezig met een laatste onderzoek, waarbij we mensen een week lang in hun eigen omgeving lieten fietsen met een GPS-camera. Uit de voorlopige resultaten van dat onderzoek komt naar voren dat slechtziende mensen meer tijd nemen bij het oversteken van kruisingen en bewust routes kiezen met meer stoplichten.’

Wat zijn de verwachtingen en de plannen voor de toekomst?
‘Kijk, mijn taak is natuurlijk om het onderzoek uit te voeren, maar het idee is wel dat deze resultaten geïmplementeerd worden bij de mobiliteitstrainers. Deze artikelen zijn allemaal openbaar beschikbaar, dus de cliënten zelf kunnen de resultaten ook gebruiken.’

Ten slotte: ga jij deze zomer zelf nog op pad met de fiets?
‘Nou, we gaan niet helemaal naar de Baltische staten fietsen! We hebben jammer genoeg geen fietsendrager, maar we gaan vast nog wel fietsen. We huren vaak een fiets om door de stad te fietsen of ergens naartoe te gaan vanaf de camping. En omdat ik hier nou zo mee bezig ben, heb ik wel in mijn achterhoofd van: “goh, hoe zou het nou zijn als je slecht ziet?” Ik moet zeggen dat als ik in andere landen ben, dat ik wel denk dat wij het hier in Nederland wel getroffen hebben met onze infrastructuur. Maar hoe dat in de Baltische staten geregeld is, dat ga ik deze zomer nog zien.’

Meer over dit project

Het project Veilig Op De Fiets wordt gefinancierd door het programma InZicht, dat mede wordt gefinancierd door ZonMw. De (engelstalige) wetenschappelijke artikelen over het project zijn te vinden op de website van Visio: www.visio.org/VeiligOpDeFiets

ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis - om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren. ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.

Colofon
Auteur Lucinda van Ewijk
Fotografie Maartje Koops (portretfoto Bart)

© ZonMw 2019

 

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: Onderkant website